Kirkut w Józefowie

Na stoku przy ulicy Kamiennej, w drodze do dawnych kamieniołomów, leży kirkut Józefowa Biłgorajskiego. Na około 1 ha zachowało się blisko 400 macew lub ich fragmentów, wykutych z tego samego wapienia, który przez stulecia wydobywano tuż obok. To jedno z najważniejszych miejsc pamięci po społeczności, która przez ponad sto lat stanowiła większość mieszkańców miasteczka.

Miasteczko kamieniarzy i drukarzy

Józefów lokował 3 grudnia 1725 roku ordynat zamojski Tomasz Józef Zamoyski – od jego drugiego imienia pochodzi nazwa. Żydzi osiedlili się tu wkrótce po założeniu miasta. W 1830 roku mieszkało ich 849, czyli 73% ludności, a w 1905 roku – 72%. Od 1820 roku do lat 50. XIX wieku działała tu znana w całym kraju drukarnia ksiąg hebrajskich rodziny Waxów; w okresie największego rozkwitu zatrudniała ponad połowę mieszkańców Józefowa.

Historia cmentarza

Daty założenia i najstarszych nagrobków różnią się w zależności od źródła. Część źródeł podaje rok 1762, inwentaryzacja Europejskiej Inicjatywy na rzecz Cmentarzy Żydowskich (ESJF) wskazuje najstarszą odczytaną macewę z 1786 roku, a Fundacja Ochrony Dziedzictwa Żydowskiego (FODŻ) za najstarszą uznaje wspólną macewę ojca i syna – Szaula i Arie-Lejba – z 1743 roku. Najmłodszy zachowany nagrobek pochodzi z 1939 roku, a ostatni pochówek odnotowano w 1943 roku. W październiku 2015 roku ESJF ogrodziła teren metalowym płotem o wysokości około 1,8 m; cmentarz jest zadbany.

Co zobaczyć

• Macewy z miejscowego wapienia – zwykle prostokątne, zamknięte półkoliście, z hebrajskimi inskrypcjami: datą śmierci, pochwałą zmarłego i formułą „niech jego dusza będzie związana w węzełku życia”. Na wielu przetrwały ślady polichromii.
• Symbole na młodszych nagrobkach: dłonie w geście błogosławieństwa (potomek kapłanów), dzban (lewita), świeca (kobieta), złamane drzewo (śmierć w młodym wieku), szafa z księgami (uczony), dłoń z monetą i skarbonka (filantrop).
• Układ kwater: według FODŻ na przemian po dwa rzędy grobów mężczyzn i kobiet oraz cały rząd grobów dziecięcych – rzadkość, bo jak podaje FODŻ, pochówki dzieci zdarzały się rzadko ze względów finansowych.

Pamięć o Zagładzie

Społeczność żydowska Józefowa zginęła w czasie wojny. 11 maja 1942 roku trzech Niemców zastrzeliło na ulicach i w pobliskim kamieniołomie około 120 Żydów. 13 lipca 1942 roku niemieccy policjanci rozstrzelali na Winiarczykowej Górze od 1300 do 1500 osób, głównie kobiety, dzieci i starców. Na początku listopada 1942 roku ostatnich mieszkańców getta wywieziono do obozu zagłady w Bełżcu.

Tripto podpowiada

Wejście jest bezpłatne; to cmentarz i miejsce pamięci, więc zachowaj ciszę, nie wchodź na nagrobki i nie przestawiaj kamieni, a mężczyźni tradycyjnie nakrywają głowę. Teren leży na trawiastym stoku – przydadzą się wygodne buty, z wózkiem może być trudno. Na wizytę wystarczy 30–45 minut. Połącz ją z wieżą widokową z 2011 roku nad kamieniołomem (taras na wysokości 11,8 m) i z dawną synagogą z lat 70. XIX wieku przy placu Wolności, zbudowaną z miejscowego wapienia – dziś mieści się w niej biblioteka.