Rezerwat przyrody Czartowe Pole

Rzeka Sopot, zwykle spokojna i piaszczysta, w Czartowym Polu nagle przyspiesza. Wcina się w strefę krawędziową Roztocza, przeskakuje po nieregularnych, postrzępionych progach i płynie jak górski potok. Nad wąwozem, wśród jodeł, stoją mury dawnej papierni Ordynacji Zamojskiej, która w XIX wieku dawała większość papieru w guberni lubelskiej.

Diabelska polana i rezerwat

Nazwa wzięła się z legendy: na śródleśnej polanie przy papierni „jeno czarci hasali”, a ich sprawką miały być powtarzające się powodzie i pożary. Rezerwat krajobrazowo-leśny utworzono w 1958 roku; według Nadleśnictwa Józefów zajmuje 80,07 ha. Chroni przełom doliny Sopotu z kaskadami oraz ruiny papierni z XVIII wieku. Leży w Parku Krajobrazowym Puszczy Solskiej, w gminie Susiec.

Wodospady mają do około 50 cm wysokości. Rzeka wymyła piaszczyste osady aż do twardszego podłoża, a jego nierówności utworzyły progi i piaszczyste wysepki. Dzięki dużemu spadkowi koryta woda jest bystra i czysta, co sprzyja lipieniom i pstrągom potokowym, typowym raczej dla górskich strumieni.

Papiernia Zamoyskich

Zakład Ordynacji Zamojskiej zbudowano w 1741 roku. W czasach Księstwa Warszawskiego i Królestwa Polskiego dzierżawili go m.in. Lejbuś Kahan, a potem Cała Wax, właściciel drukarni hebrajskiej w Józefowie. W latach 30. XIX wieku produkowano tu około 4000 ryz papieru, czyli około 80% produkcji guberni lubelskiej, w dziewięciu gatunkach – od pakowego po kancelaryjny i stemplowy. Papiernię zniszczyły powodzie (źródła podają różnie: 1848 lub 1849 rok, a potem 1870) i pożar w 1883 roku; odbudowa okazała się nieopłacalna. Na ścianach ruin rośnie rzadki zachyłek Roberta.

Co zobaczyć

• Ścieżka przyrodniczo-dydaktyczna „Czartowe Pole” – około 2 km i 9 tablic, oznaczenie: białe kwadraty z niebieskimi ukośnymi paskami. Prowadzi przez bór, drewnianymi schodami w dół do doliny i obok ruin papierni.
• Kaskady na Sopocie – najlepiej widać je z góry, ze ścieżki biegnącej nad stromą skarpą wąwozu.
• Obelisk z 1931 roku z napisem „Tu czerpaliśmy siły i zdrowie, by nadal służyć Ojczyźnie”, postawiony przez Szkołę Podchorążych Sanitarnych podczas letnich manewrów, oraz symboliczne mogiły partyzantów poległych w 1943 roku.
• Stare jodły – pojedyncze drzewa mają 120–160 lat i do 120 cm średnicy.
• Rzadkie rośliny – m.in. wawrzynek wilczełyko, zanokcica skalna i zielona, parzydło leśne i storczyk plamisty.

Tripto podpowiada

Dojedziesz drogą z Suśca na zachód przez Oseredek (około 8 km). Samochód zostaw na leśnym parkingu przy moście na Sopocie, przed zabudowaniami Hamerni – tu zaczyna się ścieżka. Pieszo dotrzesz czerwonym Szlakiem Krawędziowym. Na spacer zaplanuj 1–2 godziny. Przy barierce nad wąwozem pilnuj dzieci, a na drewnianych schodach uważaj po deszczu. W 2026 roku po pożarze w Puszczy Solskiej Nadleśnictwo Józefów okresowo zamknęło część lasów w leśnictwach Dębowce i Fryszarka. Rezerwat leży w leśnictwie Karczmisko, ale przed wyjazdem sprawdź aktualną mapę zakazów wstępu do lasu. Około 2,5 km na wschód leży kamieniołom w Nowinach z platformą widokową, a w Suścu zaczyna się Szlak Szumów do rezerwatu Nad Tanwią.