Kamienice mieszczańskie w Sandomierzu

Sandomierski Rynek nie jest płaski: między jego górnym a dolnym narożnikiem różnica wysokości sięga 15 metrów, więc kamienice wokół placu stoją jak na schodach. Pod nimi ciągną się wydrążone w lessie piwnice i korytarze, a w jednej z kamienic – według tradycji – protestanci zawarli w 1570 roku „zgodę sandomierską”, nazywaną najstarszym aktem ekumenicznym w Europie. Plac o wymiarach około 110 × 120 m należy do pomnika historii, którym od 2017 roku objęto historyczny zespół Sandomierza.

Historia: kupcy, szlachta i jezuici

Środek Rynku zajmuje gotycki ratusz z XIV wieku, a pierzeje wokół niego zabudowano kamienicami kupców i mieszczan. Wiele z nich zmieniało wygląd po wielkich pożarach – jak w 1757 roku – ale układ działek i podcienie wciąż pokazują dawny rytm miasta. Właściciele przychodzili z daleka: jedną z kamienic posiadał Grek Jerzy Kojszor, inną Węgier Lazarczyk.

W 1623 roku podczaszy sandomierski Jakub Bobola założył przy kolegium jezuickim konwikt dla 12 młodych szlachciców z ubogich rodzin i zapisał na ten cel 15 500 złotych polskich. W 1635 roku przeznaczył na siedzibę konwiktorów swoją kamienicę przy Rynku – ta „Fundatio Boboliana” przetrwała aż do kasaty zakonu jezuitów.

Adresy, które warto znać

• Kamienica Oleśnickich (Rynek 10) – wysunięta przed linię pierzei, z dwuarkadowymi podcieniami i barokowym szczytem z wazonami, uważana za najpiękniejszą w mieście. Obecny kształt nadali jej Oleśniccy po pożarze, prawdopodobnie w latach 1770–1780. To tu prawdopodobnie w kwietniu 1570 roku podpisano zgodę sandomierską.
• Konwikt Bobolów (Rynek 5) – dom ufundowany dla uczniów jezuickiego kolegium.
• Kamienica pod Skrzydłami (Rynek 4) – z renesansowym portalem.
• Dom Greka Kojszora (Rynek 23) – nazwany od dawnego właściciela.
• Dom Węgra Lazarczyka (Rynek 27) z podcieniami w pierzei południowej oraz Kamienica Dutreppich (Rynek 31).

Pod Rynkiem: lochy w lessie

Według tradycji podziemne korytarze istniały już w XIII wieku, ale większość piwnic wydrążono w XV–XVI wieku jako kupieckie magazyny. Kopano je w lessie bez zabezpieczeń, a niektóre schodziły na głębokość nawet 15 m. W XX wieku woda zaczęła rozmiękczać less i grozić zapadaniem się starówki, dlatego w latach 1964–1977 górnicy z Bytomia pod kierunkiem specjalistów z krakowskiej AGH zabezpieczyli podziemia. Od 1977 roku działa Podziemna Trasa Turystyczna, z wejściem z dziedzińca Kamienicy Oleśnickich. Z lochami wiąże się legenda o Halinie Krępiance, która miała przechytrzyć Tatarów.

Tripto podpowiada

Rynek jest dostępny bezpłatnie o każdej porze. Podziemna Trasa Turystyczna ma własne bilety; według jej strony poza sezonem letnim (od połowy września do kwietnia) jest czynna codziennie 9:00–17:00, z ostatnim wejściem o 16:00. Na Rynek, trasę podziemną i kawę w jednej z kamienic zaplanuj 1,5–2 godziny. Zwróć uwagę na 16 szklanych ławek z 2018 roku, upamiętniających postacie polskiej kinematografii, oraz na wielką kotwicę w południowo-zachodnim narożniku placu. Najlepsze zdjęcie pierzei zrobisz z górnej części Rynku, patrząc w dół, w stronę ratusza.