Stare Miasto w Sandomierzu

Stare Miasto w Sandomierzu to jedno z najpiękniejszych historycznych centrów w Polsce: położone na wzgórzach nad Wisłą, z pochyłym Rynkiem, renesansowym Ratuszem, gotycką Bramą Opatowską i katedrą z bizantyjsko-ruskimi freskami. W 2017 roku zostało uznane za Pomnik Historii, a dla wielu Polaków to po prostu miasto „Ojca Mateusza”. Na zwiedzanie wystarczy jeden dzień, ale Sandomierz najlepiej smakuje bez pośpiechu – z widokiem na Wisłę i sady o zachodzie słońca.

Historia Sandomierza w pigułce

Sandomierz był jednym z najważniejszych miast średniowiecznej Polski. W XII wieku stał się stolicą dzielnicowego księstwa – pierwszym władcą był Henryk Sandomierski, syn Bolesława Krzywoustego – a przez około 700 lat pozostawał miastem wojewódzkim. Miasto zdobywali Tatarzy w 1241 i 1259 roku, a w 1260 poddało się wojskom Burundaja. Po tych zniszczeniach w 1286 roku Leszek Czarny ponownie lokował Sandomierz; z tego czasu pochodzi regularny układ ulic z prostokątnym Rynkiem.

W 1570 roku w mieście zawarto zgodę sandomierską – porozumienie wyznań protestanckich, uważane za jeden z najstarszych aktów ekumenicznych w Europie. Potop szwedzki przyniósł upadek: w 1656 roku zniszczono zamek, z którego przetrwało skrzydło zachodnie. W latach 60. XX wieku Starówce groziło zapadnięcie się w dawne lessowe piwnice – uratowali ją górnicy z Bytomia. Współczesną popularność przyniósł miastu nadawany od 2008 roku serial TVP „Ojciec Mateusz”, kręcony na sandomierskich uliczkach.

Co zobaczyć na Starym Mieście w Sandomierzu

• Rynek i Ratusz – gotycki ratusz z XIV wieku, rozbudowany w XVI wieku i zwieńczony renesansową attyką; wieża pochodzi z XVII wieku. Wokół stoją kamienice, m.in. Kamienica Oleśnickich (Rynek 10), w której według przekazów zawarto zgodę sandomierską.
• Brama Opatowska – jedyna zachowana z czterech bram miejskich, gotycka, z renesansową attyką. Z tarasu na szczycie roztacza się jeden z najlepszych widoków na miasto i dolinę Wisły.
• Podziemna Trasa Turystyczna – 470 metrów dawnych piwnic kupieckich pod Rynkiem, do 12 metrów w głąb.
• Bazylika katedralna – gotycka kolegiata z XIV wieku z cennymi freskami w stylu rusko-bizantyjskim.
• Dom Długosza – gotycki dom mansjonarzy przy katedrze, dziś Muzeum Diecezjalne.
• Zamek Królewski – zachowane skrzydło zamku, dziś Muzeum Okręgowe z wystawami.
• Kościół św. Jakuba – późnoromański, ceglany kościół dominikanów, jeden z najstarszych tego typu w Polsce.
• Ucho Igielne (Furta Dominikańska) – jedyna zachowana furta w murach, wąskie przejście w stronę kościoła św. Jakuba.
• Collegium Gostomianum – barokowy gmach dawnej szkoły jezuickiej; w środku działa liceum, więc wnętrza nie są udostępnione turystom.

Jak zwiedzać i ile czasu zaplanować

Na spacer po głównych zabytkach z wejściem do podziemi i na Bramę Opatowską zaplanuj 4–6 godzin; z muzeum zamkowym i spacerem wąwozami – cały dzień. Dobra kolejność: Brama Opatowska (widok na całość), Rynek i podziemia, katedra i Dom Długosza, zamek, a na koniec Ucho Igielne i kościół św. Jakuba. Starówka leży na wzgórzu, ulice są brukowane i miejscami strome – wygodne buty to podstawa, a z wózkiem bywa ciężko.

Warto wyjść poza mury: Wąwóz Królowej Jadwigi to lessowy wąwóz z charakterystycznymi stromymi ścianami, a na wschód od miasta wznoszą się Góry Pieprzowe – jedne z najstarszych odsłoniętych skał w Polsce, z pięknym widokiem na Wisłę.

Godziny i ceny wybranych atrakcji (stan na październik 2026)

Sam spacer po Starym Mieście jest bezpłatny i możliwy o każdej porze. Płatne są poszczególne obiekty:

• Podziemna Trasa Turystyczna: poza sezonem (14 września – 19 kwietnia) codziennie 9:00–17:00, ostatnie wejście 16:00; bilet 28 zł normalny, 23 zł ulgowy.
• Brama Opatowska (taras widokowy): poza sezonem codziennie 9:00–17:00, w sezonie 9:00–19:00; bilet 15 zł normalny, 12 zł ulgowy.
• Zamek Królewski, katedra, Dom Długosza – godziny zmieniają się sezonowo; sprawdź je na stronach zamek-sandomierz.pl i parafii katedralnej przed wizytą. W katedrze codziennie o 15:00 odbywa się modlitwa, w trakcie której nie ma zwiedzania.

Informacja turystyczna działa przy Rynku 20 (tel. 15 644 61 05).

Dojazd do Sandomierza i parking

Sandomierz leży na wschodnim skraju województwa świętokrzyskiego, nad Wisłą – samochodem ok. 2,5–3 godzin z Krakowa i ok. 3 godzin z Warszawy. Wokół Starówki obowiązuje strefa płatnego parkowania (dni robocze 8:00–18:00), a całodobowe płatne parkingi są m.in. przy pl. Poniatowskiego, ul. Patkowskiego i na Bulwarze nad Wisłą. W niedziele sezonu (maj–wrzesień) miasto otwiera dodatkowy parking na ok. 500 aut na terenie giełdy rolno-ogrodniczej. Dworzec PKP leży po drugiej stronie Wisły, ok. 2,5 km od Rynku; w sezonie kursuje linia autobusowa nr 3 z dworca pod Bramę Opatowską.