Cytadela w Grudziądzu

Na najwyższym punkcie wiślanej skarpy, 60 metrów nad rzeką, Prusacy zbudowali twierdzę, której nie zdobyła armia Napoleona. Cytadela w Grudziądzu jest sercem Twierdzy Grudziądz – rozległego systemu fortów wokół miasta – i do dziś pozostaje terenem wojskowym. Właśnie dlatego zachowała się w tak dobrym stanie: bastiony, raweliny, sucha fosa i kilometry podziemnych chodników wyglądają tak, jakby garnizon wyszedł stąd niedawno.

Historia: twierdza Fryderyka II

Po I rozbiorze Polski Grudziądz znalazł się w Prusach, a król Fryderyk II potrzebował twierdzy, która osłoni dolną Wisłę i drogi między Pomorzem a Prusami Wschodnimi. Budowę rozpoczęto 6 czerwca 1776 roku na płaskowyżu około 1,5 km na północ od centrum; za projektanta uważa się Paula von Gontzenbacha, a król osobiście poprawiał plany. W szczytowym momencie pracowało tu prawie 7 tysięcy ludzi. Zabrakło cegieł, więc rozebrano zamki krzyżackie w Grudziądzu i Rogóźnie, a łącznie zużyto około 11 milionów cegieł. Twierdzę ukończono w 1789 roku, a jej koszt prawie dwukrotnie przekroczył kosztorys.

Najsłynniejszy rozdział to lata 1806–1807. Gubernator Guillaume de l'Homme de Courbière bronił cytadeli przed wojskami francuskimi, heskimi i polskimi, mimo że w jego garnizonie służyło wielu Polaków, którzy dezerterowali do oblegających. Szturm generalny nie nastąpił – przerwał go rozejm przed pokojem w Tylży. Grudziądz był jedną z niewielu pruskich twierdz, których armia napoleońska nie zdobyła, a Niemcy długo nazywali ją Feste Courbière.

Co zobaczyć

Z dawnej twierdzy przetrwał donżon z pełnym obwodem wałów, kazamatami i obiema bramami. Na dziedzińcu wyróżniają się dwukondygnacyjny Wielki Magazyn i klasycystyczna komendantura. Zachowały się wszystkie pięć bastionów i cztery raweliny, chodnik w przeciwskarpie oraz chodniki przeciwminowe – z zaplanowanych ponad 56 km wykonano tylko około 1,2 km. W nieużywanych korytarzach zimuje około tysiąca nietoperzy. Między ulicami Czwartaków, Saperów i Jagiełły leży jeszcze Dzieło Rogowe, wysunięte w stronę miasta umocnienie z lat 1788–1789.

Ciekawostki

• Kamień z datą rozpoczęcia budowy stoi do dziś na terenie donżonu.
• Po powstaniu listopadowym cytadela była miejscem internowania polskich żołnierzy, a w XIX wieku także więzieniem politycznym.
• W grudniu 1870 roku uciekł stąd francuski jeniec, pułkownik Félix Gustave Saussier.
• W 1945 roku Niemcy uczynili z miasta twierdzę; generał Ludwig Fricke skapitulował 6 marca 1945, a do niewoli trafiło około 5000 żołnierzy.

Tripto podpowiada

Cytadela to czynny obiekt wojskowy, więc nie wejdziesz tam o dowolnej porze. W sezonie RAWELIN (Wojskowe Stowarzyszenie Kulturalno-Edukacyjne) oprowadza grupy z przewodnikiem, m.in. w soboty od maja do września o 11:00; poza tym zdarzają się dni otwarte, np. 3 maja i 11 listopada. Przy bramie obowiązuje kontrola dokumentów, a od 2025 roku na terenie wojskowym obowiązuje zakaz fotografowania, a zasady dla cudzoziemców są bardzo restrykcyjne – terminy, opłaty i wymagania sprawdź u RAWELIN przed wyjazdem. Na zwiedzanie zarezerwuj około 2–2,5 godziny, weź latarkę i pełne buty, bo w chodnikach jest ciemno i nierówno. Fortyfikacje zewnętrzne, np. Fort Wielka Księża Góra czy Fort Tarpno, obejrzysz bez formalności, idąc pieszo-rowerowym szlakiem wokół miasta.