Cmentarz Mater Dolorosa w Bytomiu

Bytomianie nazywają go Bytomskimi Powązkami i trudno o lepsze porównanie: pod starymi drzewami leżą tu burmistrz, który rządził miastem przez 37 lat, ksiądz walczący o polszczyznę na Górnym Śląsku, najsłynniejszy bytomski architekt i reprezentanci Polski w piłce nożnej. Cmentarz Mater Dolorosa przy ul. Piekarskiej 71 powstał w 1868 roku i zachował historyczny układ, neogotycką kaplicę oraz zespół rodzinnych mauzoleów. W 2009 roku wybrano go jednym z Siedmiu Cudów Architektury Województwa Śląskiego.

Historia: miasto, któremu zabrakło miejsca

W XIX wieku przemysł sprawił, że Bytom rósł błyskawicznie, a na starym cmentarzu parafialnym – w miejscu dzisiejszego kościoła św. Trójcy – zabrakło miejsca. W 1866 roku Towarzystwo Cmentarne ad Sanctam Trinitatem zaczęło skupować działki między dzisiejszymi ulicami Piekarską i Kraszewskiego, a teren poświęcono. Pierwszy pochówek na cmentarzu Mater Dolorosa I odbył się w 1868 roku; w 1886 roku obok powstał drugi cmentarz, Mater Dolorosa II.

W PRL-u nekropolii groziła likwidacja. W 1973 roku władze wszczęły postępowanie w sprawie zamknięcia trzech cmentarzy przy Piekarskiej i Kraszewskiego – większość nagrobków Mater Dolorosa II rzeczywiście zlikwidowano. Mater Dolorosa I ocalał, a 26 listopada 1987 roku trafił do rejestru zabytków jako cały zespół: układ alej, ogrodzenie, starodrzew, kaplica, mauzolea i nagrobki.

Co zobaczyć

• Kaplica Matki Boskiej Bolesnej z lat 1881–1882, ufundowana przez Juliannę Garus z Rozbarku według projektu wiedeńskiego architekta Hugo Heera – ceglana, neogotycka, z wieżą i ostrołukowymi oknami.
• Aleja przy zachodnim murze – szereg XIX-wiecznych kaplic grobowych i mauzoleów znanych bytomskich rodzin: Garusów, Schastoków, Goetzlerów, Hakubów, Kallerów i Peikertów.
• Ceglany mur z bramą od ul. Piekarskiej z 1938 roku, z metaloplastyką w przęsłach.
• Groby zasłużonych: ks. Józefa Szafranka, poety ks. Norberta Bonczyka, nadburmistrza Georga Brüninga (1882–1919), architekta Paula Jackischa, pierwszego polskiego prezydenta Bytomia Piotra Miętkiewicza oraz piłkarzy Edwarda Szymkowiaka i Kazimierza Trampisza.

Ciekawostki

Od 2000 roku Towarzystwo Miłośników Bytomia i redakcja „Życia Bytomskiego” organizują kwesty na rzecz cmentarza – z zebranych pieniędzy odnowiono najcenniejsze kaplice i mauzolea. Na cmentarzu spoczywa też Ernst Oderski, właściciel kawiarni na Rynku, w której jako pierwszej w mieście wyrabiano słodycze dla diabetyków.

Tripto podpowiada

To czynny cmentarz, nie muzeum – zachowaj ciszę i szacunek dla żałobników. Według regulaminu parafii św. Trójcy brama jest otwarta od 7:30 do 20:00, a od 1 grudnia do 31 marca do zmroku. Biuro cmentarza przy ul. Piekarskiej 71 działa od poniedziałku do piątku w godz. 11:00–14:30 (stan na październik 2026). Na terenie nie wolno jeździć rowerem ani samochodem. Na spacer alejami i obejrzenie kaplic przeznacz 45–60 minut; najlepsze światło jest wczesną jesienią, gdy liście starodrzewu zaczynają żółknąć. Cmentarz leży niedaleko bytomskiego śródmieścia, więc łatwo połączyć go ze spacerem po Rynku.