Cerkiew Zaśnięcia NMP w Szczebrzeszynie

Biała cerkiew przy ul. Sądowej wygląda skromnie, ale to najstarszy obiekt sakralny należący do Polskiego Autokefalicznego Kościoła Prawosławnego. Jej mury pochodzą z XVI wieku i stoją na fundamentach jeszcze starszej świątyni, a historia budynku łączy katolików, kalwinistów, prawosławnych i unitów. W XX wieku była o krok od rozbiórki, a potem przez dekady niszczała – dziś znów jest świątynią.

Historia: cztery wyznania w jednych murach

Badania archeologiczne wykazały, że w XV i pierwszej połowie XVI wieku stała tu świątynia z absydą i kryptą – być może pierwszy kościół św. Mikołaja, ufundowany około 1394 roku przez Dymitra z Goraja. W latach 1555–1592 miasto należało do protestanckich Górków. Andrzej Górka prawdopodobnie przejął kościół i zamienił go na zbór kalwiński, a gdy protestantów było zbyt mało, przekazał budynek prawosławnym i sfinansował jego przebudowę. Z 1540 roku pochodzą żelazne drzwi z jego inicjałami.

Po 1596 roku parafia przyjęła unię. Unici kilkakrotnie remontowali cerkiew; w 1777 roku, dwa dni przed Bożym Narodzeniem, zawaliło się prezbiterium, a odbudowę przeprowadził ks. Jan Karol Lipowiecki. Ten sam duchowny, chcąc podnieść prestiż świątyni, wpisał do kroniki fałszywą datę jej założenia – 1194 – powtarzaną potem przez kolejnych autorów. Po likwidacji unii przez władze carskie w 1875 roku cerkiew była prawosławna; czynna pozostała do 1915 roku.

W 1938 roku trafiła na listę cerkwi do zburzenia, ale protest mieszkańców przerwał rozbiórkę. Po wojnie służyła jako magazyn, a potem popadła w ruinę. W 2006 roku przekazano ją Kościołowi prawosławnemu, a w latach 2008–2010 gruntownie wyremontowano.

Co zobaczyć

• Malowidła ścienne z XVII wieku, odsłonięte w czasie ostatniego remontu.
• Ikonostas, zniszczony w czasie I wojny światowej i odrestaurowany.
• Żelazne drzwi z 1540 roku w ścianie prezbiterium, z inicjałami Andrzeja Górki.
• Bryłę z dwiema częściami pod czerwonymi dachami i małymi kopułkami.

Tripto podpowiada

Cerkiew jest filią parafii prawosławnej w Biłgoraju i nie jest otwarta codziennie – wnętrze najłatwiej zobaczyć podczas nabożeństwa lub po wcześniejszym kontakcie z parafią. Z zewnątrz obejrzysz ją w każdej chwili. Stoi przy ul. Sądowej 11, kilkadziesiąt metrów od synagogi i rynku z pomnikiem chrząszcza – trzy świątynie trzech wyznań w promieniu kilkuset metrów to najlepsza lekcja historii Szczebrzeszyna. Na zewnątrz wystarczy 15 minut, z wnętrzem – pół godziny.