Bazylika Zwiastowania NMP w Leżajsku

Bazylika w Leżajsku – kościół Zwiastowania NMP w klasztorze ojców bernardynów – to jedno z najważniejszych sanktuariów maryjnych Podkarpacia i dom jednych z najcenniejszych organów w Europie. Otoczony murami zespół z XVII wieku łączy architekturę z pogranicza renesansu i baroku, bogate wyposażenie i żywą tradycję pielgrzymkową. Dla melomanów organy leżajskie są celem samym w sobie, dla turystów – świetnym przystankiem między Rzeszowem a Zamościem.

Historia sanktuarium

Według tradycji pod koniec XVI wieku w borze pod Leżajskiem Matka Boża ze św. Józefem ukazała się Tomaszowi Michałkowi. Na miejscu objawienia stanęła kaplica, potem drewniany kościół, a w 1608 roku biskup przemyski Maciej Pstrokoński sprowadził tu bernardynów. Obecną bazylikę wzniesiono w latach 1618–1628 z fundacji marszałka Łukasza Opalińskiego i jego żony Anny z Pileckich – jako wotum za zwycięstwo nad słynnym warchołem Stanisławem „Diabłem” Stadnickim. Pracowali przy niej muratorzy z Lublina, prawdopodobnie pod kierunkiem Antonia Pellaciniego.

W 1675 roku kościół i klasztor otoczono murem z basztami dla ochrony przed Tatarami. Od 1928 roku świątynia ma tytuł bazyliki mniejszej, a od 20 kwietnia 2005 roku zespół klasztorny bernardynów jest Pomnikiem Historii – to najwyższa krajowa forma ochrony zabytków w Polsce, przyznawana rozporządzeniem Prezydenta RP. W klasztorze mieści się nowicjat polskich prowincji franciszkanów.

Obraz Matki Bożej i wnętrze bazyliki

Centrum kultu stanowi obraz Matki Bożej Pocieszenia (Leżajskiej), namalowany przed 1590 rokiem przez księdza Erazma, pochodzącego z Leżajska. Bazylika ma 60 m długości, 26 m szerokości i 28 m wysokości i może pomieścić około 5 tysięcy osób. Warto zobaczyć:

• ołtarz główny z 1637 roku z obrazem Zwiastowania pędzla bernardyna Franciszka Lekszyckiego (ok. 1650),
• manierystyczną ambonę z 1636 roku z baldachimem w kształcie tiary papieskiej,
• bogato rzeźbione stalle i rokokowe tabernakulum,
• chór muzyczny z figurami świętych franciszkańskich i Samsonem rozdzierającym paszczę lwa.

Słynne organy leżajskie

Instrument budowano z fundacji Potockich: w latach 1680–1682 pracował Stanisław Studziński z Przeworska, a w latach 1686–1693 Jan Głowiński z Krakowa. Ostatnią gruntowną renowację przeprowadziła w latach 2000–2003 francuska firma Manufacture Provençale d'Orgues razem z Adamem Wolańskim.

Organy główne mają 40 głosów i trakturę mechaniczną, a towarzyszą im dwa instrumenty w nawach bocznych (21 i 13 głosów). Prospekt ma 15 m wysokości, największa piszczałka – ponad 10 m. Zespół jest wyjątkowy: mogą na nim grać jednocześnie trzej organiści. Instrument ma też efekty specjalne – kukułkę, bęben, ptaszki i „horribile” naśladujące dudnienie bębnów. Koncerty odbywają się przede wszystkim w sezonie letnim; zimą nie planuj przyjazdu pod koncert bez sprawdzenia komunikatów sanktuarium.

Muzeum, godziny i praktyczne informacje

Stan na październik 2026:

• Bazylika jest otwarta w porze nabożeństw: msze w niedziele o 6:00, 8:00, 9:30, 11:00, 13:00, 15:30 i 18:00, w dni powszednie o 6:00, 7:00, 12:00 i 18:00. W dni powszednie trwa adoracja od 7:30 do 17:30. Wstęp do kościoła jest wolny.
• Muzeum Prowincji Ojców Bernardynów (założone w 1971 roku, zbiory m.in. z dawnych klasztorów na Kresach): poniedziałek–piątek 7:00–15:00, wejścia o 8:00, 10:00, 12:00 i 13:30; niedziela 10:00–16:00, wejścia o 10:30, 12:30 i 14:00; w soboty tylko grupy po rezerwacji. Kontakt: 725 305 777. Zwiedzanie wspiera się ofiarą na konserwację zbiorów.
• Kontakt z klasztorem: pl. Mariacki 8, tel. +48 17 242 00 06, sanktuarium.lezajsk@gmail.com.

Zimą godziny muzeum się nie zmieniają, ale kościół jest chłodny. W pobliżu działa Dom Pielgrzyma (ul. 11 Listopada 1) z restauracją czynną 9:00–18:00 i dużym parkingiem.

Mury, dziedziniec i Kalwaria

Nie kończ zwiedzania na samym kościele. Zespół otaczają mury obronne z basztami i bramami, a od południa i zachodu bazyliki rozciąga się dawny cmentarz kościelny, dziś dziedziniec odpustowy, na którym podczas wielkich uroczystości gromadzą się tłumy pielgrzymów. W okolicy sanktuarium leży Kalwaria Leżajska – od maja do września w niedziele po porannych mszach odprawiana jest tam Droga Krzyżowa i Dróżki Radości Matki Bożej. To dobra okazja na spokojny spacer, także z dziećmi.

Dojazd i okolica

Leżajsk leży na Podkarpaciu, ok. 50 km na północny wschód od Rzeszowa i jego lotniska; z Łańcuta jedzie się około pół godziny. Do bazyliki prowadzi plac Mariacki z pomnikiem Jana Pawła II. Na zwiedzanie kościoła i muzeum zaplanuj 1,5–2 godziny, a z Kalwarią Leżajską – pół dnia.

W mieście warto zobaczyć też cmentarz żydowski z grobem (ohelem) cadyka Elimelecha, do którego pielgrzymują chasydzi z całego świata. W odległości krótkiej jazdy leży zamek w Łańcucie.