Muzeum Polaków Ratujących Żydów w Markowej

Muzeum Polaków Ratujących Żydów podczas II wojny światowej im. Rodziny Ulmów w Markowej to jedno z najważniejszych miejsc pamięci w południowo-wschodniej Polsce. Opowiada o mieszkańcach dzisiejszego Podkarpacia, którzy w czasie niemieckiej okupacji ukrywali Żydów – i o cenie, jaką za to płacili. Jego patronami są Józef i Wiktoria Ulmowie z dziećmi, zamordowani w 1944 roku za ukrywanie ośmiorga Żydów. Niewielka, ale bardzo przemyślana ekspozycja zostaje w pamięci na długo.

Historia Rodziny Ulmów

Józef i Wiktoria Ulmowie byli rolnikami z Markowej, wsi kilka kilometrów od Łańcuta. Pobrali się w 1935 roku i mieli sześcioro dzieci: Stanisławę, Barbarę, Władysława, Franciszka, Antoniego i Marię; Wiktoria była w zaawansowanej ciąży z siódmym. Józef był człowiekiem wielu pasji – fotografował, zajmował się ogrodnictwem i sadownictwem, pszczelarstwem i introligatorstwem. Jego zdjęcia z życia wsi są dziś cennym świadectwem epoki.

W czasie okupacji Ulmowie ukryli w swoim domu ośmioro Żydów z rodzin Szallów i Goldmanów. Po donosie, 24 marca 1944 roku niemieccy żandarmi pod dowództwem porucznika Eilerta Diekena, przy udziale granatowych policjantów, zamordowali najpierw ukrywanych Żydów, a potem całą rodzinę Ulmów – razem z dziećmi. W 1995 roku Instytut Yad Vashem uhonorował Józefa i Wiktorię tytułem Sprawiedliwych wśród Narodów Świata. 10 września 2023 roku w Markowej odbyła się beatyfikacja całej rodziny – pierwsza w XXI wieku beatyfikacja całej rodziny jednocześnie. Inni mieszkańcy Markowej uratowali w czasie wojny 21 Żydów.

Muzeum i jego architektura

Muzeum otwarto 17 marca 2016 roku, a od 2017 roku działa jako samodzielna instytucja kultury współprowadzona przez Samorząd Województwa Podkarpackiego i Ministerstwo Kultury. Budynek zaprojektowało studio Nizio Design International. Jego surowa, minimalistyczna bryła nawiązuje do kształtu prostego wiejskiego domu. W centrum sali stoi szklany sześcian 5 × 8 m – makieta domu Ulmów w skali 1:1. Prawdziwy dom się nie zachował i stał w innym miejscu wsi.

Co zobaczyć

Wystawa stała mieści się w jednej sali i dzieli na siedem części: Polacy i Żydzi na Podkarpaciu przed 1939 rokiem, mieszkańcy regionu pod niemiecką okupacją, Polacy ratujący Żydów, kryjówki i schronienia, Polacy zamordowani za pomoc Żydom, Rodzina Ulmów oraz czasy powojenne. Na ekspozycji są fotografie, dokumenty, relacje świadków i filmy dokumentalne; opisy przygotowano po polsku, angielsku i hebrajsku.

Warto poświęcić czas także przestrzeni wokół budynku:

• mur z nazwiskami mieszkańców Podkarpacia, którzy pomagali Żydom,
• podświetlane tabliczki na placu z nazwiskami Polaków zamordowanych za pomoc Żydom,
• Sad Pamięci z tabliczkami upamiętniającymi miejscowości, w których Sprawiedliwi ratowali Żydów, i pomnikiem Rodziny Ulmów z 2004 roku.

Jak zwiedzać i ile czasu zaplanować

Na wystawę i otoczenie muzeum zaplanuj 1–1,5 godziny. Muzeum zaleca zwiedzanie od 12. roku życia – tematyka jest trudna, a historia dzieci Ulmów porusza szczególnie mocno. Indywidualnie zwiedzasz samodzielnie; dla grup muzeum oferuje oprowadzanie po polsku i angielsku (rezerwacja co najmniej tydzień wcześniej) oraz lekcje i warsztaty edukacyjne. W każdy wtorek wstęp jest bezpłatny.

Dostępność

Budynek jest parterowy, a wystawa stała zaczyna się tuż za kasą. Przy wejściu jest toaleta dostosowana dla osób z niepełnosprawnościami, a na prośbę w kasie można dostać krzesło do odpoczynku. Na wewnętrznej drodze, na poziomie placu, wyznaczono miejsce parkingowe dla osób z niepełnosprawnościami – muzeum prosi o wcześniejsze zgłoszenie. Ciężkie drzwi wejściowe pomoże otworzyć obsługa. Trudniej dostępny jest Sad Pamięci – leży na stromym zboczu, ale można go zwiedzić z pracownikiem muzeum po wcześniejszym telefonie. Psy asystujące są wpuszczane.

Informacje praktyczne

Stan na październik 2026 (strona muzeum):

• Godziny: kwiecień–październik wt.–nd. 10:00–18:00; listopad–marzec wt.–nd. 10:00–16:00; poniedziałki nieczynne. Ostatnie wejście 45 minut przed zamknięciem.
• Dni zamknięte: m.in. 1 listopada oraz 24–25 grudnia 2026.
• Bilety: normalny 25 zł, ulgowy 15 zł, dla osób w wieku 7–26 lat 10 zł, z Kartą Dużej Rodziny 12 zł; we wtorki wstęp wolny.
• Przewodnik dla grup: po polsku 65 zł, po angielsku 85 zł (krótkie wprowadzenie 45/50 zł).
• Kontakt: Markowa 1487, 37-120 Markowa; sekretariat 17 224 10 15; rezerwacje 17 783 75 78, rezerwacje@muzeumulmow.pl.

Dojazd

Markowa leży około 8 km na południowy wschód od Łańcuta; z Rzeszowa dojedziesz samochodem w mniej więcej pół godziny (autostrada A4 do węzła Łańcut). Najwygodniej przyjechać samochodem – połączenia autobusowe z Łańcuta sprawdź przed wyjazdem.

W okolicy

Wizytę warto połączyć z Zamkiem w Łańcucie i jego Powozownią oraz z barokową Synagogą w Łańcucie, która pokazuje, jak wyglądało żydowskie życie miasta przed Zagładą. Muzeum opiekuje się też zabytkową Chałupą Szylarów w Markowej – sprawdź na stronie, czy jest akurat udostępniona.