Bazylika Narodzenia Najświętszej Maryi Panny w Chełmie

Białe wieże i zielona kopuła na szczycie Góry Chełmskiej widać z daleka, a sama budowla nosi ślady trzech wyznań. Świątynię wzniesiono w XVIII wieku jako katedrę unicką, w XIX wieku przerobiono na prawosławny sobór z cebulastymi hełmami, a po 1919 roku stała się kościołem katolickim. Dziś to Bazylika Narodzenia Najświętszej Maryi Panny i sanktuarium Matki Bożej Chełmskiej, otoczone zabytkami najstarszej części miasta.

Historia: katedra, sobór, bazylika

Według tradycji pierwszą cerkiew w tym miejscu ufundował około 1256 roku król Rusi Daniel Romanowicz. Po unii brzeskiej z 1596 roku świątynia została katedrą unicką. Obecny kościół zbudowano w latach 1735–1756 według projektu Pawła Fontany, pod nadzorem Tomasza Rezlera, w stylu późnego baroku. Po pożarze w 1802 roku odbudowano go z klasycystycznymi elewacjami.

Po kasacie unii w 1875 roku władze rosyjskie zamieniły kościół na sobór prawosławny: wieże dostały cebulaste hełmy, a przed wejściem stanął czterokolumnowy portyk, zachowany do dziś. W 1919 roku świątynię przejęli katolicy, a w latach 30. przywrócono jej wygląd zbliżony do barokowego. W 1940 roku niemieckie władze okupacyjne przekazały ją prawosławnym Ukraińcom; katolicy odzyskali ją w sierpniu 1944 roku. W 1988 roku papież Jan Paweł II nadał kościołowi tytuł bazyliki mniejszej.

Co zobaczyć

• Fasadę z dwiema wieżami i kopułę z latarnią nad skrzyżowaniem naw.
• Replikę ikony Matki Bożej Chełmskiej z 1938 roku w ołtarzu głównym. Oryginał znajduje się dziś w Muzeum Ikony Wołyńskiej w Łucku.
• Srebrne antepedium z lat 1720–1750 ze sceną hołdu króla Jana Kazimierza po bitwie pod Beresteczkiem w 1651 roku.
• Obrazy Franciszka Smuglewicza: „Ukrzyżowanie” i „Święty Onufry”.
• Dzwonnicę wysoką na około 40 metrów, z Mauzoleum Ofiar Terroru Hitlerowskiego i Stalinowskiego na parterze. Największy dzwon, Stanisław, waży 3000 kg.
• Wysoką Górkę obok kościoła, z pozostałościami grodu z X wieku i zamku Daniela Romanowicza, zwieńczoną kopcem z krzyżem.

Ciekawostki

Nazwa miasta pochodzi od wzgórza: w języku staropolskim „chełm” oznaczał wzniesienie. W Ogrodzie Różańcowym przy bazylice zachowała się studnia dawnego zamku z kamienną cembrowiną, głęboka na 60 metrów. Pod prezbiterium i transeptem znajdują się krypty biskupów greckokatolickich. W 2026 roku Matka Boża Chełmska została oficjalnie ogłoszona patronką Chełma.

Tripto podpowiada

Na wzgórze wejdziesz pieszo z centrum Chełma; do Podziemi Kredowych masz stąd około 700 metrów. Zwiedzając kościół, uszanuj godziny nabożeństw, a w niedziele planuj wizytę poza porą mszy. Największe uroczystości odpustowe odbywają się na początku września. Na bazylikę i wzgórze z dzwonnicą zarezerwuj około godziny; najlepszy widok na fasadę i wieże masz od strony Bramy Uściługskiej.