Szlak Cysterski

Szlak Cysterski to szlak kulturowy łączący dawne i czynne opactwa cystersów w Polsce – od Oliwy i Pelplina na Pomorzu, przez Wielkopolskę, po Dolny Śląsk, Małopolskę i Ziemię Świętokrzyską. Prowadzi do romańskich kościołów, barokowych bazylik i ogromnych zespołów klasztornych, które przez stulecia były ośrodkami gospodarki, kultury i wiary. Polska część jest powiązana z Europejskim Szlakiem Opactw Cysterskich, certyfikowanym przez Radę Europy.

Cystersi i europejski szlak

Zakon cystersów powstał w 1098 roku w Burgundii. Mnisi zakładali opactwa z dala od miast, osuszali bagna, prowadzili gospodarstwa i przenosili do Europy Środkowej nowe techniki budowlane i rolnicze. Na ziemie polskie przybyli w XII wieku. Europejski Szlak Opactw Cysterskich otrzymał certyfikat Szlaku Kulturowego Rady Europy w 2010 roku; według Rady obejmuje kilkanaście krajów i setki dawnych opactw.

W Polsce szlak tworzą regionalne pętle – pierwsza, wielkopolsko-lubuska, powstała w 1990 roku. Szlak obejmuje 48 miejscowości w 11 województwach. Pracami nad szlakiem kieruje rada koordynacyjna, a o poszczególne obiekty dbają ich gospodarze i samorządy.

Najważniejsze opactwa na szlaku

• Jędrzejów – uznawany za najstarsze opactwo cysterskie w Polsce, założone około 1140 roku (źródła podają też lata 1143–1153). Tu zmarł w 1223 roku i został pochowany bł. Wincenty Kadłubek, kronikarz i biskup krakowski. Klasztor skasowany w 1818 roku, cystersi wrócili w 1945 roku.
• Wąchock i Sulejów – najcenniejsze romańskie zespoły szlaku, z kamiennymi kościołami i wirydarzami.
• Mogiła w Krakowie – opactwo w dzielnicy Nowa Huta, czynne do dziś.
• Szczyrzyc – opactwo w Beskidzie Wyspowym, w którym mnisi mieszkają nieprzerwanie od średniowiecza.
• Krzeszów na Dolnym Śląsku – barokowy zespół z mauzoleum Piastów świdnickich, uznany za Pomnik Historii.
• Lubiąż – jeden z największych zespołów cysterskich w Europie, z monumentalną fasadą nad Odrą.
• Pelplin i Oliwa – dwie pomorskie katedry dawnych opactw; Oliwa słynie z organów.

Na co zwracać uwagę w opactwach

Wczesne kościoły cysterskie są surowe: reguła zakonu zakazywała wysokich wież i bogatych dekoracji, dlatego zamiast dzwonnic często widać tylko niewielką sygnaturkę. Wokół kwadratowego wirydarza zwykle rozmieszczone są krużganki, kapitularz – sala zebrań mnichów – oraz refektarz. W Wąchocku i Sulejowie zachowały się właśnie takie średniowieczne wnętrza z kamienia. Zupełnie inny świat to opactwa przebudowane w baroku, jak Krzeszów czy Lubiąż: freski, złocenia i rzeźby pokazują bogactwo, jakie zakon zgromadził przez stulecia. Porównanie obu epok to jedna z największych przyjemności podróży szlakiem – również dla rodzin z dziećmi, jeśli połączysz zwiedzanie ze spacerem po klasztornych ogrodach i okolicy.

Czynne klasztory

Cystersi żyją dziś w czterech opactwach: w Jędrzejowie (archiopactwo), Mogile, Szczyrzycu i Wąchocku. W kilku innych miejscach działają mniejsze wspólnoty, m.in. w Henrykowie i Sulejowie. W czynnych klasztorach kościoły są otwarte dla wiernych, ale wnętrza klauzurowe – nie.

Jak zwiedzać Szlak Cysterski

Szlak nie ma jednego biletu ani wspólnych godzin otwarcia – każdy obiekt ma własne zasady, a godziny zwiedzania i ceny trzeba sprawdzać u gospodarza (parafii, klasztoru, fundacji czy muzeum). Kościoły zwiedza się poza nabożeństwami. Najlepiej wybrać jeden region na weekend:

• Ziemia Świętokrzyska i Łódzkie: Jędrzejów – Wąchock – Koprzywnica – Sulejów.
• Dolny Śląsk: Lubiąż – Trzebnica – Henryków – Kamieniec Ząbkowicki – Krzeszów.
• Pomorze: Oliwa – Pelplin – Żarnowiec.
• Małopolska: Mogiła – Szczyrzyc.

Jędrzejów, punkt wskazany na mapie, leży około 35 km na południowy zachód od Kielc. W mieście warto połączyć opactwo z Muzeum im. Przypkowskich, słynącym z kolekcji zegarów słonecznych.