Pałac Wielopolskich w Pińczowie

U stóp Góry Zamkowej w Pińczowie stoi elegancki, barokowo-klasycystyczny pałac Wielopolskich z lat 1773–1799. Zbudowano go zamiast odnawiać stojący wyżej zamek, o którym Jan Długosz pisał, że „równego nie miała wtedy Polska”. Z zamku zostały niewielkie ruiny, a w parku przy pałacu przetrwał jeden z jego elementów – renesansowy pawilon przypisywany Santiemu Gucciemu.

Historia: od zamku Oleśnickiego do pałacu

Na wzgórzu istniał najpierw wczesnośredniowieczny gród strzegący górników wydobywających wapień, zniszczony w 1241 roku, najpewniej podczas najazdu tatarskiego. W 1427 roku Pińczów przejął biskup krakowski Zbigniew Oleśnicki i kazał rozebrać dotychczasowy zamek, bo chciał rezydencji „równie wspaniałej jak zamek królewski na Wawelu, jeśli nie wspanialszej”. Nad budową czuwał Jan Długosz. Prace trwały 30 lat, pochłonęły 20 tysięcy grzywien, a mury wzniesiono z ciosów miejscowego wapienia, tzw. pińczaka.

W 1586 roku zamek kupił biskup Piotr Myszkowski, a Myszkowscy dwukrotnie go przebudowali, w dużej mierze pod kierunkiem Santiego Gucciego. Powstały wtedy ogród, zwierzyniec i pawilony, a słynna „łaźnia pińczowska” uchodziła za „dziw polski”. Zamek gościł m.in. przyszłą królową Renatę Cecylię (1637) i Augusta II Mocnego (1697). W 1657 roku splądrowali go Szwedzi.

W XVIII wieku Pińczów należał do Wielopolskich. Franciszek Wielopolski, X ordynat pińczowski, zamiast odnawiać podupadający zamek, wzniósł nową siedzibę u podnóża wzgórza; projekt przypisuje się architektowi Janowi Ferdynandowi Naxowi.

Na co zwrócić uwagę

• Fasada przedzielona gzymsem kordonowym, z dwiema stiukowymi płaskorzeźbami przedstawiającymi sceny mitologiczne.
• Trójkątny fronton z kartuszem herbowym fundatora – herbem Starykoń, uzupełnionym o herby rodów jego przodkiń.
• Stiukowe zworniki i girlandy kwiatowe nad oknami.
• Pawilon ogrodowy z końca XVI wieku w południowej części parku, dzieło Santiego Gucciego – pamiątka czasów, gdy Myszkowscy zakładali wokół zamku ogród i pawilony.
• Sala freskowa we wnętrzu, przebudowanym w XIX wieku.

Ciekawostki

Na sąsiednim wzgórzu stoi kaplica św. Anny z 1600 roku, uważana za pierwszą w Polsce wolnostojącą kaplicę kopułową o wyłącznie kultowym przeznaczeniu. Pałac pozostaje związany z rodem Wielopolskich także dziś: w 2023 roku w jego podziemiach powstała wystawa „Od Myszkowskich do Wielopolskich”, której kuratorem był potomek rodu, dr Wojciech Wielopolski.

Zwiedzanie

Pałac nie działa jako muzeum – użytkuje go Specjalny Ośrodek Szkolno-Wychowawczy. Wnętrza, w tym salę freskową, można zobaczyć po uzgodnieniu z dyrekcją ośrodka lub przy okazji wydarzeń. Elewację, park i pawilon Gucciego obejrzysz z zewnątrz bez biletu, a na samą wizytę wystarczy 20–30 minut.

Tripto podpowiada

Zacznij od ruin na Górze Zamkowej, zejdź do pałacu, a potem przejdź na wzgórze z kaplicą św. Anny – w ten sposób zobaczysz trzy etapy historii Pińczowa w jednym spacerze. O dziejach zamku sporo opowiada też Muzeum Regionalne w Pińczowie, stolicy Ponidzia.