Stara Synagoga w Pińczowie

Stara Synagoga w Pińczowie to kamienna bożnica z lat 1594–1609, jedno z najstarszych zachowanych żydowskich miejsc modlitwy w Polsce i jedyny dobrze zachowany ślad dawnej, licznej gminy żydowskiej Ponidzia. Stoi przy ul. Klasztornej, na dawnym Mirowie, a opiekuje się nią Muzeum Regionalne w Pińczowie. W środku zobaczysz renesansowy Aron ha-kodesz, fragmenty polichromii i wystawę judaików.

Historia: od Myszkowskich do Zagłady

Synagogę wzniesiono za zgodą marszałka wielkiego koronnego Zygmunta Gonzagi Myszkowskiego, a projektantem był najpewniej florencki architekt Santi Gucci. Żydzi mieszkali w Pińczowie co najmniej od 1576 roku, gdy zapłacili pogłówne od dziesięciu osób. Właściciele miasta zapewniali im tolerancję i swobodę handlu, dlatego Pińczów stał się jednym z największych skupisk żydowskich Rzeczypospolitej – trzykrotnie obradował tu Sejm Żydów Korony. Stąd wzięło się dawne powiedzenie „Żydów jak w Pińczowie”.

Podczas II wojny światowej Niemcy zdewastowali wnętrze i wywieźli lub zniszczyli wyposażenie, w tym zbiór około 100 zwojów Tory. Budynek służył jako garaż i magazyn, a w 1944 roku ucierpiał w bombardowaniach. Po wojnie składowano w nim nawozy sztuczne. W latach 80. obiekt przejęło muzeum, a najważniejsze prace konserwatorskie wykonano w latach 1998–2005, m.in. ze wsparciem World Monuments Fund. W czerwcu 2006 roku odbyło się tu pierwsze od wojny nabożeństwo szabatowe.

Architektura

Pińczowska bożnica to najstarszy w polskiej architekturze synagogalnej przykład układu wzdłużnego: sala męska, przedsionek z salką kahalną i babiniec na piętrze powstały jednocześnie i tworzą zwartą bryłę pod wspólnym dachem. Ściany z kamienia wzmacniają przypory, a surowa attyka zasłania drewniany dach pogrążony z miedzianym pokryciem. Sala modlitw ma ok. 10,7 × 9,5 m i jest zagłębiona względem ulicy, bo budynek postawiono na lekkim spadku terenu.

Co zobaczyć

• Aron ha-kodesz – manierystyczna szafa ołtarzowa z wapienia pińczowskiego, z lwami podtrzymującymi Koronę Tory; konserwowana w Toruniu, wróciła na miejsce w 1997 roku.
• Polichromie z jednorożcami, gryfami, pawiami i orłami oraz hebrajskie inskrypcje.
• Przedsionek z malowidłami, napisami fundacyjnymi z lat 1695–96 i 1741–42 oraz rytymi graffiti dawnych petentów.
• Witraże Jacka Nowaka z setkami twarzy, przywiezione z Heidelbergu w 2005 roku.
• XIX-wieczny zwój Tory, który przez lata był zamurowany w ścianie, i kamienną skarbonkę z lat ok. 1625–1636.

Synagogę otacza mur, w którym od 1990 roku umieszcza się odnalezione fragmenty macew. To pomnik pamięci pińczowskich Żydów zamordowanych w czasie Zagłady.

Tripto podpowiada

Synagoga nie ma stałych godzin – wejście trzeba wcześniej zgłosić telefonicznie (41 357 24 72 lub 41 357 54 04) albo osobiście w muzeum przy ul. Piłsudskiego 2a, czynnym od października do kwietnia od wtorku do niedzieli w godz. 8:00–16:00. Bilet kosztuje 15 zł (ulgowy 12 zł), a bilet zbiorczy na muzeum, synagogę, Basztę Ogrodową i Dom Ariański – 55 zł / 45 zł. Bezpłatne wtorki w muzeum nie obejmują synagogi. Na zwiedzanie wystarczy ok. 45 minut; dobrze połączyć je z wizytą w muzeum i spacerem na wzgórze z kaplicą św. Anny.