Stalag VIII A w Zgorzelcu

15 stycznia 1941 roku w mroźną noc w baraku teatralnym 27 B jeniec Olivier Messiaen i trzej współwięźniowie po raz pierwszy zagrali „Kwartet na koniec czasu”. Słuchało ich około 400 jeńców i strażników. Utwór należy dziś do najczęściej wykonywanych dzieł kameralnych XX wieku, a miejscem jego powstania był niemiecki obóz jeniecki Stalag VIII A w Görlitz – dziś dzielnicy Zgorzelec-Ujazd. Na terenie dawnego obozu działa Europejskie Centrum Pamięć, Edukacja, Kultura.

Historia obozu

Komendanturę obozu utworzono 26 sierpnia 1939 roku w koszarach we wschodniej części Görlitz. Początkowo był to obóz przejściowy z namiotami, a w grudniu 1939 roku przeniesiono go w pobliże poligonu przy drodze na Bogatynię. Obóz macierzysty budowali m.in. polscy jeńcy z kampanii wrześniowej. Planowano miejsca dla 3 tysięcy jeńców, a w rzeczywistości przebywało ich tu jednocześnie nawet blisko 50 tysięcy.

Najpierw dominowali Polacy, latem 1940 roku przybyło 20 tysięcy Belgów i Francuzów, później Jugosłowianie, żołnierze radzieccy, Brytyjczycy, Włosi, powstańcy warszawscy i słowaccy, a w styczniu 1945 roku Amerykanie. Według saksońskiego portalu turystycznego przez obóz przeszło łącznie około 120 tysięcy jeńców. Najgorzej traktowano żołnierzy radzieckich – liczbę ofiar wśród nich szacuje się na 10–12 tysięcy. Około 80% jeńców pracowało poza obozem, w przemyśle i rolnictwie.

Kwartet na koniec czasu

Messiaen, francuski kompozytor wzięty do niewoli w 1940 roku, napisał w obozie utwór na klarnet, skrzypce, wiolonczelę i fortepian. Podczas prapremiery grał na fortepianie, a towarzyszyli mu Jean Le Boulaire (skrzypce), Henri Akoka (klarnet) i Étienne Pasquier (wiolonczela). Co roku w okolicach 15 stycznia polsko-niemieckie stowarzyszenie Meetingpoint Memory Messiaen (dawniej Meetingpoint Music Messiaen) organizuje Międzynarodowe Dni Messiaena w Görlitz i Zgorzelcu.

Co zobaczyć

• Pomnik jeńców z 1976 roku, w miejscu dawnej bramy wjazdowej przy drodze do Bogatyni.
• Europejskie Centrum Pamięć, Edukacja, Kultura z wystawą stałą o obozie i systemie niemieckich obozów jenieckich.
• Cmentarz jeńców radzieckich w pobliżu dawnego obozu.

Tripto podpowiada

Centrum ma adres Koźlice 1, 59-900 Zgorzelec – ten adres wpisz do nawigacji. Na wystawę i spacer po terenie obozu zaplanuj 1–1,5 godziny. Oprowadzanie po polsku, niemiecku lub angielsku trzeba wcześniej uzgodnić z fundacją prowadzącą centrum, a godziny otwarcia sprawdź przed przyjazdem. To miejsce pamięci, a nie atrakcja rozrywkowa – warto przyjść z czasem na zadumę.