Podziemny Olkusz

Kilka metrów pod płytą olkuskiego Rynku leżą piwnice ratusza, którego od dwustu lat nie ma na powierzchni. Podziemny Olkusz to dwie podziemne ekspozycje – pod reliktami średniowiecznego ratusza i pod dawnym Kwartałem Królewskim – opowiadające o mieście, które przez wieki żyło z wydobycia srebra i ołowiu. To dobre miejsce, by zrozumieć, skąd wziął się przydomek „Srebrne Miasto” i dlaczego w herbie Olkusza widnieje górnicza kopaczka.

Historia: ratusz, którego nie dokończono rozbierać

Ratusz stał na Rynku od średniowiecza – zachowane mury piwnic datuje się na XIV–XV wiek i od 2011 roku są wpisane do rejestru zabytków. W pierwszej połowie XIX wieku budynek rozebrano, ale – jak wynika z historii miasta – fundamentów i piwnic nie opłacało się już usuwać. Właśnie one stały się sercem pierwszej trasy. Druga mieści się w piwnicach Kwartału Królewskiego, gdzie urzędowały władze górnicze, a na przełomie XVI i XVII wieku działała mennica królewska uruchomiona w 1579 roku. Bito w niej m.in. talary, grosze i trojaki.

Prace rewitalizacyjne w Kwartale Królewskim i podziemiach ratusza ruszyły w 2018 roku i według Radia Kraków kosztowały łącznie ponad 25 mln zł. Trwały ponad trzy lata, a ich efektem jest multimedialne muzeum prowadzone przez miasto.

Co zobaczyć pod ratuszem

Pierwsza ekspozycja prowadzi przez dzieje Olkusza od średniowiecznych kopalń po czasy największej świetności pod koniec XVI wieku. Najbardziej zapamiętuje się dużą makietę miasta, na której po dotknięciu prezentera podświetlają się najważniejsze budynki. Jest też trójwymiarowy model ratusza, który był siedzibą władz, kancelarią i miejskim więzieniem. Na trasie stoi replika astrolabium Marcina Bylicy, olkuszanina i astronoma na dworze króla Węgier Macieja Korwina. Osobna część dotyczy herbu z kopaczką, którego najstarszy wizerunek pochodzi z 1386 roku.

Co zobaczyć pod Kwartałem Królewskim

Druga trasa jest bardziej „techniczna”. Można samodzielnie uruchomić modele dawnych urządzeń górniczych – kieratu, płuczki, śruby Archimedesa i paternostera – oraz obejrzeć repliki pieców do wytopu ołowiu i srebra. Przy wagach z czterema podobnymi przedmiotami łatwo przekonać się, jak ciężki jest ołów. W gablotach leżą znaleziska z wykopalisk: naczynia, kafle piecowe, narzędzia górników i hutników oraz ołowiane piszczałki organowe.

Ciekawostki

• W „Srebrnej komnacie” stoi replika Srebrnego Krzyża Gwarków Olkuskich – oryginał ufundowany na początku XVII wieku jest w olkuskiej bazylice.
• Wśród znalezisk jest ołowiana plomba do tkanin z przełomu XVI i XVII wieku, która trafiła do Olkusza aż z Londynu.
• Na specjalnej prasie można samodzielnie wybić replikę olkuskiego trojaka.
• Korytarz obudowany drewnianymi belkami odtwarza dawne sztolnie, którymi woda grawitacyjnie odpływała z kopalń.

Tripto podpowiada

Muzeum działa od wtorku do niedzieli w godz. 9:00–17:00 (ostatnie wejście o 15:30), w poniedziałki jest zamknięte. Bilet normalny kosztuje 25 zł, ulgowy 20 zł, a audioprzewodnik 10 zł (stan na październik 2026). Zwiedzanie obu tras zajmuje około 90 minut. W podziemiach jest 16–20°C, więc latem przyda się cieńsza bluza. Wejście znajduje się przy Rynku 4; bezpłatny parking jest przy ul. Mickiewicza 18. Po wyjściu warto zajrzeć do bazyliki św. Andrzeja, gdzie przechowywany jest oryginał srebrnego krzyża.