Pałac w Rajczy

W dolinie Soły, między Milówką a Ujsołami w Beskidzie Żywieckim, stoi pałac, który od dworu szlacheckiego przeszedł drogę aż do rezydencji Habsburgów i szpitala. Pierwotną siedzibę wzniósł około 1809 roku ród Siemońskich, a Anastazy Siemoński przekształcił ją w 1833 roku w dwór. W 1854 roku majątek kupił Teodor Primavesi, zaś w 1894 roku książę Eugeniusz Lubomirski — dla swego syna Władysława, na którego zlecenie w latach 1895–1896 przebudowano pałac w stylu neorenesansowym.

Od Habsburgów do Czerwonego Krzyża

4 maja 1914 roku rezydencję kupił arcyksiążę Karol Stefan Habsburg, ówczesny właściciel dóbr żywieckich. Już w 1916 roku przeznaczył pałac na szpital i sanatorium dla rannych żołnierzy monarchii austro-węgierskiej, a w 1917 roku ofiarował go Polskiemu Czerwonemu Krzyżowi na szpital leczenia chorób płuc. Przez cały wiek XX obiekt służył zdrowiu: w 1954 roku utworzono tu Państwowe Sanatorium Przeciwgruźlicze, a po kapitalnym remoncie w 1999 roku mieści się samodzielny publiczny zakład opiekuńczo-leczniczy. W 1940 roku na terenie zespołu Niemcy zorganizowali punkt zborny Akcji Saybusch, wysiedlającej mieszkańców Żywiecczyzny.

Park na stoku Cząpela

Pałac otacza zabytkowy park krajobrazowy z pierwszej połowy XIX wieku, rozłożony u podnóża i na stoku wzgórza Cząpel. Drzewostan obejmuje 6 pomników przyrody, m.in. sosny wejmutki o obwodzie 310 cm, lipę drobnolistną o obwodzie 470 cm i klon jawor o obwodzie 340 cm. Na wzgórze prowadzi z kościoła droga krzyżowa. Rajcza leży na linii kolejowej z Żywca do Zwardonia, więc pałac łatwo obejrzeć w drodze na Pilsko.