Pałac Branickich w Białymstoku

W XIX wieku z ogrodów Pałacu Branickich zniknęło ponad sto rzeźb — według przekazów dlatego, że nagie posągi mogły gorszyć wychowanki carskiego Instytutu Dobrze Urodzonych Panien, który urządzono w rezydencji. To jeden z wielu zwrotów w historii „Wersalu Podlasia”: barokowej siedziby hetmana Jana Klemensa Branickiego, w której bywali królowie, cesarz i przyszły król Francji. Dziś pałac w centrum Białegostoku jest siedzibą Uniwersytetu Medycznego, a jego wnętrza zwiedza się z przewodnikiem.

Historia: od zamku do magnackiej rezydencji

Początki sięgają XVI wieku, gdy królewski budowniczy Hiob Bretfus wzniósł tu dla Piotra Wiesiołowskiego murowany zamek otoczony fosą i wałami. W połowie XVII wieku dobra białostockie otrzymał hetman Stefan Czarniecki, a przez jego córkę przeszły one na ród Branickich herbu Gryf. W latach 1691–1697 Tylman z Gameren przebudował zamek na barokową rezydencję — jedną z dawnych baszt zamieniono wtedy na klatkę schodową.

Prawdziwy rozmach nadał pałacowi Jan Klemens Branicki, który miał ambicje sięgnięcia po koronę. Od 1728 roku prace prowadził Jan Zygmunt Deybel: dodał kondygnację, tympanon z herbem Gryf i boczne skrzydła obejmujące podkową dziedziniec honorowy. W latach 1750–1771 bryłę i rokokowe wnętrza ukształtował Jakub Fontana; w 1754 roku powstała reprezentacyjna klatka schodowa z rzeźbami Jana Chryzostoma Redlera.

Dwór, na którym bywali królowie

Na dworze Branickich bywali August II i August III, biskup Ignacy Krasicki, a po śmierci hetmana często przyjeżdżał do siostry Stanisław August Poniatowski. W 1780 roku gościł tu cesarz Józef II, w 1782 wielki książę Paweł, a w 1798 roku przyszły król Francji Ludwik XVIII. Działały teatr, orkiestra i balet, mieszkała tu poetka Elżbieta Drużbacka. W 1754 roku hetman założył przy pałacu pierwszą w Polsce uczelnię wojskową — Szkołę Budownictwa i Inżynierii.

Po upadku Rzeczypospolitej rezydencję sprzedano królowi pruskiemu, a po 1807 roku przeszła w ręce Rosji. W 1826 roku skuto rzeźby z attyki i zrzucono barokowe hełmy, a teatr hetmana rozebrano — jego kurtynę podzielono na cztery części i sprzedano w Anglii. W 1944 roku wycofujący się Niemcy zniszczyli pałac w około 70 procentach. Odbudowa w latach 1946–1960 przywróciła mu XVIII-wieczny wygląd zewnętrzny, choć część wnętrz odtworzono niezbyt wiernie. Od 1950 roku właścicielem jest uczelnia medyczna.

Co zobaczyć

• Bramę Gryfa — w 2006 roku, po 200 latach, wrócił na nią herb Branickich.
• Rzeźby Redlera między dziedzińcami: Herkulesa walczącego ze smokiem i z hydrą z 1757 roku.
• Klatkę schodową i reprezentacyjne sale na trasie z przewodnikiem.
• Barokowy ogród francuski z pawilonami, w tym zrekonstruowanym w 2011 roku Pawilonem pod Orłem; cały park pałacowy ma około 9,7 ha.

Tripto podpowiada

Wnętrza zwiedza się wyłącznie z przewodnikiem Muzeum Historii Medycyny i Farmacji, po wcześniejszej rezerwacji telefonicznej. Trasa I trwa 90 minut i obejmuje piwnice z XVII wieku, wystawy medyczne oraz — jeśli są dostępne — apartamenty reprezentacyjne (35 zł, ulgowy 25 zł). Trasa II (60 minut, 30 zł/20 zł) pomija wnętrza pałacowe. Biuro muzeum działa od wtorku do piątku w godz. 10:00–17:00, a w weekendy 9:00–17:00; bilety kupisz w prawym skrzydle pałacu przy ul. Kilińskiego 1. Ogród jest ogólnodostępny i to on najlepiej pokazuje „wersalską” oś założenia — wejdź od strony bramy, przejdź przez dziedziniec honorowy i obejdź pałac do fasady ogrodowej.