Katedra w Białymstoku

Katedra w Białymstoku, czyli bazylika archikatedralna Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny, to najważniejszy kościół Podlasia i jeden z symboli miasta. Nazywana Czerwoną Katedrą, wyrasta tuż przy Rynku Kościuszki dwiema wieżami o wysokości 72,5 m. Wyjątkowe jest to, że tworzy jeden zespół z małym, białym kościołem farnym z początku XVII wieku – w jednym miejscu zobaczysz najstarszą świątynię Białegostoku i monumentalny neogotyk z przełomu XIX i XX wieku.

Historia: dlaczego katedra „wyrasta” ze starej fary

Stary kościół farny ufundował Piotr Wiesiołowski, a dokończył jego syn Krzysztof; budowa trwała w latach 1617–1625. W połowie XVIII wieku, z inicjatywy hetmana Jana Klemensa Branickiego, właściciela Białegostoku, wnętrze otrzymało późnobarokowe wyposażenie, a w 1751 roku Antoni Herliczka pokrył ściany polichromią.

Pod koniec XIX wieku fara była zdecydowanie za mała dla rosnącego miasta. Władze carskie, prowadzące politykę rusyfikacji, nie zgadzały się jednak na budowę nowego kościoła katolickiego – dopuszczały tylko „rozbudowę” istniejącego. Dlatego nową świątynię zaprojektowaną przez Józefa Piusa Dziekońskiego dostawiono od strony prezbiterium starej fary. Prace trwały w latach 1900–1905, kościół poświęcono 17 września 1905 roku. Ma około 90 m długości i mieści około 9,5 tys. osób.

Kolejne tytuły przyszły w XX wieku: w 1985 roku Jan Paweł II nadał świątyni tytuł bazyliki mniejszej, w 1991 roku została katedrą nowej diecezji białostockiej, a w 1992 roku – archikatedrą.

Co zobaczyć w Czerwonej Katedrze

• Fasadę i wieże z czerwonej cegły w stylu neogotyku wiślano-bałtyckiego – najlepiej widać je z ulicy Lipowej.
• Ołtarz główny z lat 1911–1915 ze sceną Wniebowzięcia i czterema scenami maryjnymi na skrzydłach.
• Ołtarz Matki Bożej Ostrobramskiej (Matki Miłosierdzia) z kopią wileńskiego wizerunku z 1927 roku – to sanktuarium maryjne archidiecezji.
• Starą farę z barokowym wnętrzem i polichromią Herliczki oraz mauzoleum, w którym złożono serca członków rodu Branickich.
• Organy zbudowane w latach 1905–1908, rozbudowane do 65 głosów (obecnie w remoncie).

Krypty i pamiątki Branickich

Pod bazyliką znajdują się krypty z grobami arcybiskupów, m.in. Edwarda von Roppa, Edwarda Kisiela, Stanisława Szymeckiego i Edwarda Ozorowskiego. W starej farze warto odszukać mauzoleum Branickich – złożono w nim serca Katarzyny Aleksandry i Stefana Mikołaja Branickich, a serce hetmana Jana Klemensa Branickiego spoczywa w osobnym pomniku. Cały zespół od 1957 roku figuruje w rejestrze zabytków (nr A-192). Jeśli zależy ci na zejściu do krypt lub obejrzeniu fary z bliska, zapytaj wcześniej w kancelarii parafialnej.

Jak zwiedzać

To czynna parafia, więc najlepiej przyjść między mszami – w dni powszednie przerwa trwa od 8:00 do 12:00 i od 12:00 do 18:00. Na obejrzenie obu kościołów wystarczy 30–45 minut. W czasie nabożeństw nie chodź po nawach i nie fotografuj. Do wejścia głównego prowadzą schody od strony placu; przed wizytą z wózkiem warto zadzwonić do parafii.

Informacje praktyczne

Stan na październik 2026:

• Adres: ul. Kościelna 2, 15-087 Białystok.
• Wstęp: wolny.
• Msze: w dni powszednie 6:00, 7:00, 8:00, 12:00 i 18:00; w niedziele 6:00, 8:00, 9:30, 11:00, 13:00, 16:30, 18:00 i 19:30.
• Kontakt: kancelaria tel. 85 741 58 90, parafia@katedrabialostocka.pl.

Dojazd i w okolicy

Katedra stoi w ścisłym centrum, kilka minut pieszo od Rynku Kościuszki z Ratuszem (Muzeum Podlaskie) i od Pałacu Branickich, zwanego Wersalem Podlasia. Z dworca PKP dojdziesz w około 20 minut. W centrum obowiązuje płatna strefa parkowania, więc samochód najlepiej zostawić na parkingu i dalej zwiedzać pieszo. Katedrę łatwo połączyć ze spacerem ulicą Lipową do cerkwi św. Mikołaja – to dobry początek poznawania wielokulturowego Białegostoku.