Centrum im. Ludwika Zamenhofa w Białymstoku

„Wychowano mnie jako idealistę, nauczono, że wszyscy ludzie są braćmi” – pisał po latach Ludwik Zamenhof, wspominając jednocześnie, że na białostockich ulicach na każdym kroku widział podziały na Polaków, Rosjan, Niemców i Żydów. Centrum jego imienia przy ul. Warszawskiej 19 opowiada właśnie o tym mieście: wielojęzycznym Białymstoku z drugiej połowy XIX wieku, który popchnął młodego Ludwika do stworzenia języka ponad podziałami. To kompaktowa, klimatyczna wystawa w centrum miasta, dobra także na deszczowy dzień.

Historia Centrum

Centrum powstało z inicjatywy prezydenta Białegostoku w związku z 94. Światowym Kongresem Esperanto, który odbywał się w mieście od 25 lipca do 1 sierpnia 2009 roku. Oficjalnie otwarto je 21 lipca 2009 roku. Najpierw działało jako oddział Białostockiego Ośrodka Kultury, potem przez kilka lat jako samodzielna placówka, a od stycznia 2017 roku ponownie wchodzi w skład BOK. 12 maja 2010 roku w budynku otwarto Esperanto-Libraro – filię Książnicy Podlaskiej i pierwszą w Polsce publiczną bibliotekę ze zbiorami w języku esperanto i o nim. Kamienica jest przystankiem Szlaku Dziedzictwa Żydowskiego oraz Szlaku Esperanto i Wielu Kultur.

Wystawa „Białystok młodego Zamenhofa”

Głównym bohaterem ekspozycji jest miasto. Wystawę podzielono na rozdziały z życia Ludwika – dom rodzinny, rynek w centrum, porównywany do biblijnej wieży Babel, droga do szkoły i ze szkoły, wreszcie wyjazd z Białegostoku. Klimat budują:

• dawne plany miasta, fotografie, pocztówki, dokumenty i druki ulotne – od drugiej połowy XIX wieku po okres międzywojenny,
• aranżacje z elementami wyposażenia domu, skrzyniami, walizkami i okiennicami,
• dźwięki ulicy: głosy straganiarzy, przekupek i przechodniów mówiących po polsku, rosyjsku i w jidysz, a po wystawie prowadzi głos lektora,
• część o kontynuatorach esperanto w Białymstoku i na świecie do 1939 roku oraz mini słowniczek podstawowych zwrotów.

Ciekawostki

• Plansze z tekstami są w esperanto i po angielsku, bez polskiej wersji. Scenariusz wystawy przygotowali Jolanta Szczygieł-Rogowska i Andrzej Lechowski.
• Na wystawie słychać muzykę w wykonaniu zespołu Kroke i Itzhaka Perlmana, a głosu użyczyli aktorzy białostockiego Teatru Dramatycznego.
• Zamenhof urodził się w 1859 roku w drewnianym domu przy dawnej ul. Zielonej. Dom przetrwał do lat 50. XX wieku; dziś w tym miejscu, przy ul. Zamenhofa 26, jest tablica z archiwalnym zdjęciem i duży mural Andrzeja Muszyńskiego z 2008 roku.

Godziny i bilety (stan na październik 2026)

• Godziny dla zwiedzających: wtorek, środa, piątek, sobota i niedziela 10:00–17:00, czwartek 9:00–19:00.
• Wystawa stała: normalny 8 zł, ulgowy 4 zł. Wystawy czasowe: 8 zł za wszystkie bieżące ekspozycje.
• W niedziele wstęp jest wolny na wystawę stałą i wystawy czasowe (nie dotyczy grup z przewodnikiem).
• Oprowadzanie tylko dla grup od 10 osób, po polsku (13 zł od osoby) lub angielsku (15 zł), z rezerwacją tydzień wcześniej, tel. 85 67 67 367.

Tripto podpowiada

• Czas: na wystawę stałą wystarczy 45–60 minut.
• Najlepszy dzień to niedziela (bezpłatnie) albo czwartek, gdy Centrum jest otwarte do 19:00.
• Połącz wizytę ze spacerem na ul. Zamenhofa 26 i z całym Szlakiem Dziedzictwa Żydowskiego, którego kamienica przy Warszawskiej jest jednym z punktów.