Ogród Saski w Warszawie

27 maja 1727 roku August II Mocny otworzył dla mieszkańców Warszawy ogród przy swoim pałacu — i tak powstał pierwszy publiczny park w Polsce. Wchodzić mógł każdy, kto był porządnie ubrany. Dziś Ogród Saski to 15,5 ha zieleni między placem Piłsudskiego a ulicą Marszałkowską, z Grobem Nieznanego Żołnierza, barokowymi rzeźbami i fontanną, przy której od pokoleń umawiają się warszawiacy.

Historia: od Wersalu do parku angielskiego

Ogród założono w latach 1724–1748 jako geometryczny ogród francuski przy pałacu Saskim, na tak zwanej Osi Saskiej. Projektowali go nadworni architekci Wettynów, Matthäus Daniel Pöppelmann — twórca drezdeńskiego Zwingeru — i Zacharias Longuelune, a od 1733 roku także Carl Friedrich Pöppelmann i Johann Christoph von Naumann. W 1748 roku August III postawił tu Operalnię, pierwszy w Polsce wolno stojący budynek wzniesiony specjalnie na teatr. Ogród zdewastowano w czasie insurekcji kościuszkowskiej, a w latach 1816–1827 James Savage przekomponował go na romantyczny park w stylu angielskim — z krętymi alejkami zamiast symetrycznych parterów.

XIX wiek: woda, kino i elektryczność

Ogród był przez dekady salonem i poligonem nowinek. 16 czerwca 1855 roku uruchomiono pierwszy warszawski wodociąg miejski Henryka Marconiego; w parku stanął wodozbiór w formie rotundy wzorowanej na świątyni Westy w Tivoli, a na osi głównej — fontanna, zachowana do dziś. W 1870 roku zbudowano drewniany Teatr Letni na ponad tysiąc widzów, w 1899 roku otwarto jeden z pierwszych w mieście placów zabaw, a od 31 marca do 2 kwietnia 1902 roku Kazimierz Prószyński pokazywał tu jedne z pierwszych polskich filmów. W 1906 roku alejki oświetliły latarnie elektryczne. Wstęp nie był jednak całkiem wolny: przy każdej bramie stał policjant, a nietrzeźwych i „niechlujnie ubranych” nie wpuszczano.

Grób Nieznanego Żołnierza

Od 2 listopada 1925 roku w arkadach dawnego pałacu Saskiego spoczywa nieznany żołnierz poległy w obronie Lwowa. Potrójna arkada według projektu Stanisława Ostrowskiego to jedyny fragment kolumnady pałacu, który przetrwał wysadzenie przez Niemców pod koniec 1944 roku. Przy grobie pełni wartę Wojsko Polskie, a uroczysta zmiana warty odbywa się co godzinę.

Co zobaczyć

• Fontanna Marconiego (1855) na Osi Saskiej — od 2007 roku przepływem wody i podświetleniem steruje komputer.
• Barokowe rzeźby z warsztatu Jana Jerzego Plerscha: alegorie cnót, nauk, sztuk i pór roku. Z około 70 cokołów z planu z 1745 roku przetrwała tylko część posągów — reszta przepadła lub trafiła do Petersburga po 1794 roku.
• Wodozbiór nad stawem w północno-zachodniej części parku oraz marmurowy zegar słoneczny z 1863 roku.
• Stare kasztanowce, lipy i miłorzęby — część drzew przetrwała wojnę.

Ciekawostki

W czerwcu 1862 roku w ogrodzie doszło do nieudanego zamachu na namiestnika Królestwa Polskiego Aleksandra Lüdersa. 4 maja 1942 roku okupanci zamknęli park dla Polaków, a już w kwietniu 1945 roku oczyszczony z min ogród wrócił do mieszkańców. Kamień pamiątkowy z 1927 roku przypomina dwusetną rocznicę otwarcia parku dla publiczności.

Tripto podpowiada

Na spacer przez fontannę, rzeźby i Grób Nieznanego Żołnierza zaplanuj 45–60 minut; najwięcej zobaczysz, idąc Osią Saską od placu Piłsudskiego na zachód. Przyjdź na pełną godzinę, by zobaczyć zmianę warty. Ogród leży kilka minut spacerem od Krakowskiego Przedmieścia i Starego Miasta, więc łatwo wpleść go w trasę po centrum. Wschodnią część parku obejmuje projekt odbudowy pałacu Saskiego — w 2023 roku zapowiadano wycinkę 60 i przesadzenie 90 drzew — więc spodziewaj się tam zmian w przebiegu alejek.