Budynek PAST-y w Warszawie

W nocy z 19 na 20 sierpnia 1944 roku powstańcy zdobyli ten gmach dzięki strażackiej pompie: wtłoczyli do środka tysiące litrów mieszanki ropy i benzyny, a potem ją podpalili. PAST-a przy ul. Zielnej 39 to jeden z pierwszych europejskich wysokościowców wzorowanych na amerykańskich drapaczach chmur, dawna centrala telefoniczna i symbol jednego z największych sukcesów Powstania Warszawskiego. Na dachu od 2003 roku stoi znak Polski Walczącej.

Wieża telefonów

Szwedzkie Towarzystwo Akcyjne Telefonów Cedergren zbudowało pierwszy budynek centrali przy Zielnej 37 w latach 1904–1905. Wyższy gmach pod numerem 39 powstał na początku XX wieku – źródła podają różnie: 1908–1910 lub 1906–1908 – według projektu Izaaka Gustawa Clasona przy współpracy Bronisława Brochwicza-Rogoyskiego. Mierzył 51,5 metra i miał osiem kondygnacji; centrala mieściła się na piątym piętrze. Przez około rok był najwyższym budynkiem w Europie, a w Polsce prześcignęły go dopiero w 1934 roku katowicki Drapacz Chmur i warszawski Prudential. Nazwa pochodzi od Polskiej Akcyjnej Spółki Telefonicznej, która przejęła nieruchomość w 1922 roku.

Szturm na PAST-ę

Od października 1939 roku gmach zajmowali Niemcy. Przechodziły tędy połączenia między Generalnym Gubernatorstwem a Berlinem, a od 1941 roku także z zapleczem frontu wschodniego. W sierpniu 1944 roku broniła go silnie uzbrojona załoga licząca ponad 150 osób. Pierwsze ataki batalionu „Kiliński” od 1 sierpnia kończyły się niepowodzeniem. Decydujący szturm około 250 żołnierzy pod dowództwem Henryka Leliwy-Roycewicza, z saperami i kobiecym patrolem minerskim, ruszył o 2:30 w nocy z 19 na 20 sierpnia. Około południa nad zdobytą PAST-ą zawisła biało-czerwona flaga, a zdjęcia filmowe z walk pokazano już następnego dnia w powstańczym kinie „Palladium”. Gmach pozostał w polskich rękach do kapitulacji powstania.

Po wojnie

Zrujnowany budynek przez lata czekał na decyzję: rozważano nawet jego rozbiórkę albo przerobienie na wieżę ratuszową z zegarem. W 1954 roku postanowiono go odbudować; prace na przełomie lat 50. i 60. zmieniły wygląd gmachu – elewacje otynkowano, nie przywrócono blankowania, a wnętrze podzielono na 14 niższych kondygnacji. Od 1965 roku PAST-a jest w rejestrze zabytków, a w 2000 roku budynek przekazano środowiskom kombatanckim i Fundacji Polskiego Państwa Podziemnego.

Tripto podpowiada

Gmach najlepiej oglądać z ul. Zielnej przy skrzyżowaniu ze Świętokrzyską – stąd widać obie PAST-y: niższą pod nr 37 i wieżę pod nr 39 z kotwicą na dachu. Przy wejściu wisi tablica upamiętniająca poległych żołnierzy batalionu „Kiliński”. Stałe godziny zwiedzania wnętrz nie są publikowane, więc zaplanuj 15 minut na oglądanie z zewnątrz i sprawdź komunikaty Fundacji Polskiego Państwa Podziemnego. W sierpniu 2024 roku przed tablicą uczczono tu 80. rocznicę zdobycia gmachu. Stąd kilka minut pieszo do Ogrodu Saskiego.