Plac Grzybowski w Warszawie

Na jednym placu stoją tu monumentalny kościół Wszystkich Świętych, ocalałe kamienice ulicy Próżnej i 160-metrowy wieżowiec Cosmopolitan. Plac Grzybowski to jedno z niewielu miejsc w Warszawie, gdzie wyraźnie widać wszystkie warstwy historii: dawną jurydykę, żydowską dzielnicę handlową, getto, PRL-owskie bloki i współczesne City. Po przebudowie w latach 2009–2011 zrobił się z niego spokojny skwer z ławkami i oczkiem wodnym.

Historia: od targu do getta

Na początku XVII wieku było tu tylko rozstaje dróg do Zamku Ujazdowskiego, Służewca i Starego Miasta. W połowie stulecia plac stał się targowiskiem jurydyki Grzybów, nazwanej od właściciela, Jana Grzybowskiego. Po 1815 roku obudowano go klasycystycznymi kamienicami, m.in. według projektów Antonia Corazziego. W drugiej połowie XIX wieku stanął tu monumentalny kościół Wszystkich Świętych według projektu Henryka Marconiego, budowany ponad 30 lat i ukończony w 1895 roku. Od końca XIX wieku plac zamieszkiwała głównie ludność żydowska, a wokół działały dziesiątki sklepików z artykułami żelaznymi.

W listopadzie 1940 roku plac znalazł się w granicach getta warszawskiego, a po zmniejszeniu jego obszaru w 1941 roku granica biegła wzdłuż wschodniej pierzei. Kościół Wszystkich Świętych oddano wtedy do użytku Żydom, którzy przyjęli chrześcijaństwo; proboszcz ks. Marceli Godlewski ukrywał na plebanii m.in. prof. Ludwika Hirszfelda. Po powstaniu warszawskim Niemcy spalili zachodnią pierzeję placu i synagogę Arona Serdynera.

Co zobaczyć

• Kościół Wszystkich Świętych – jedna z największych świątyń Warszawy, odbudowana po wojnie mimo niechęci władz.
• Ulicę Próżną – jedyną ulicę dawnego getta z zachowaną zabudową po obu stronach. Kamienice nr 7 i 9 odrestaurowano w latach 2011–2013.
• Fragment dawnego torowiska – tramwaje jeździły tu do 1985 roku, a przebieg torów zaznaczono w nowej nawierzchni.
• Głaz z 1993 roku upamiętniający demonstrację Organizacji Bojowej PPS z 13 listopada 1904 roku, pierwszą zbrojną demonstrację robotniczą na ziemiach polskich.
• Wieżowiec Cosmopolitan projektu Helmuta Jahna, stojący w miejscu nieistniejącej synagogi Serdynera.

Ciekawostki

W 1863 roku, w czasie powstania styczniowego, Rosjanie przeprowadzili tu egzekucję powstańców, a w 1904 roku w starciach z policją i wojskiem zginęło 11 Polaków. W 2007 roku na skwerze stał „Dotleniacz” Joanny Rajkowskiej – sztuczny staw z mgłą i urządzeniami ozonującymi powietrze, który wygrał plebiscyt na wydarzenie roku. Plac i sąsiednie ulice zagrały w komedii „Miś” Stanisława Barei z 1981 roku, a od 2004 roku odbywa się tu część wydarzeń Festiwalu Warszawa Singera.

Tripto podpowiada

Na spacer wokół placu z wejściem do kościoła i przejściem ulicą Próżną zarezerwuj 30–45 minut. Najwięcej dzieje się podczas Festiwalu Warszawa Singera, gdy plac wypełniają koncerty i stoiska – termin sprawdź w programie festiwalu. Kilka kroków dalej, przy Twardej, stoi synagoga Nożyków, a do Pałacu Kultury i Nauki dojdziesz w kilka minut. Ulica Próżna ma dziś wiele restauracji, więc to dobre miejsce na przerwę w zwiedzaniu centrum.