Kościół Św. Andrzeja w Krakowie

W dolnej części fasady kościoła św. Andrzeja nie ma okien — są tylko wąskie otwory strzelnicze. To nie dekoracja: według Jana Długosza w 1241 roku, podczas najazdu mongolskiego, mieszkańcy podwawelskiej osady Okół bronili się właśnie w tych murach. Zbudowany w latach 1079–1098 kościół przy ul. Grodzkiej 54 jest jedną z najlepiej zachowanych budowli romańskich w Polsce, a za surową kamienną bryłą kryje się olśniewające barokowe wnętrze sióstr klarysek.

Historia: kościół-warownia

Świątynię ufundował palatyn Sieciech, możnowładca z czasów Władysława Hermana. Była główną świątynią Okołu — osady między Wawelem a późniejszym Rynkiem. Mury wzniesiono z naprzemiennych warstw wapienia i czerwonawego piaskowca, a całość pomyślano jako budowlę obronną — z emporami nad nawami i wąskimi oknami w grubych murach. W 1243 roku Konrad Mazowiecki, walcząc o tron krakowski, otoczył kościół fosą i wałem, a kolejny najazd tatarski w 1260 roku prawdopodobnie częściowo go zniszczył.

W 1320 roku kościół otrzymały klaryski, a klasztor dla nich ufundował Władysław Łokietek. Siostry są tu do dziś — za patronkę i założycielkę wspólnoty uważają bł. Salomeę, córkę Leszka Białego i pierwszą Polkę w habicie klaryski. Pożary nie zmieniły zewnętrznej bryły; w 1639 roku wieże dostały barokowe hełmy, a po 1700 roku wnętrze przebudowano w duchu baroku.

Co zobaczyć

• Fasadę zachodnią z dwiema wieżami — czworobocznymi u podstawy, wyżej ośmiobocznymi — z romańskimi biforiami, triforium i otworami strzelniczymi.
• Podpis XII-wiecznego muratora wyryty w kamieniu w wieży północnej, na wysokości pierwszego piętra.
• Barokowe wnętrze ze stiukami i polichromią Baltazara Fontany — w kopule Sąd Ostateczny, w prezbiterium gloria świętych Klary, Salomei i Kingi.
• Ambonę w kształcie łodzi, ołtarz główny z obrazem św. Andrzeja i XVIII-wieczne organy.
• Apsydę od strony wschodniej, opiętą lizenami i zwieńczoną fryzem arkadowym, oraz przylegającą do niej gotycką kaplicę z XIV wieku, dziś zakrystię.

Ciekawostki

• W skarbcu klasztornym przechowywane są m.in. mozaikowy obraz Matki Bożej w stylu bizantyńskim z przełomu XII i XIII wieku oraz jedne z najstarszych w Polsce figurek jasełkowych z początku XIV wieku, ofiarowane prawdopodobnie przez Elżbietę, siostrę Kazimierza Wielkiego. W bibliotece klasztornej jest m.in. późnoromański graduał z XIII wieku.
• Ze względu na obronny charakter kościół bywał nazywany „dolnym zamkiem” — w odróżnieniu od „górnego” na Wawelu.
• Zachodni portal pierwotnie wyglądał inaczej — w murze wciąż widać ślad zamurowanego romańskiego wejścia.

Tripto podpowiada

Kościół jest czynnym miejscem kultu, a klasztor obowiązuje klauzura. Msze odprawiane są codziennie o 7:00, a w niedziele i uroczystości także o 10:00; stały grafik zwiedzania turystycznego nie jest publikowany, więc wnętrze najlepiej obejrzeć poza nabożeństwami, a przy dłuższej wizycie zadzwonić do klasztoru. Na wizytę wystarczy 20–30 minut. Kościół leży przy Trakcie Królewskim, kilka minut od Wawelu, tuż obok kościoła Świętych Piotra i Pawła — najlepsze zdjęcie romańskiej fasady zrobisz z przeciwnej strony ul. Grodzkiej, wcześnie rano, zanim ulicą ruszą tłumy.