Kompleks Riese

W 1944 roku na budowę w Górach Sowich przydzielono 28 tys. ton stali i cementu – tyle, ile III Rzesza przeznaczała w ciągu roku na schrony dla całej ludności cywilnej. Riese (niem. „olbrzym”) to kryptonim największego projektu górniczo-budowlanego nazistowskich Niemiec, prowadzonego w latach 1943–1945 pod zamkiem Książ i w kilku masywach Gór Sowich. Nie jest to jeden obiekt z jednym biletem, lecz zespół osobnych podziemi – część z nich można dziś zwiedzać z przewodnikiem.

Tajemnica, której nie dokończono

Projekt ruszył jesienią 1943 roku, gdy alianckie naloty kazały Niemcom szukać bezpiecznych miejsc w Sudetach. Zamek Książ i jego okolice przygotowywano najpewniej pod jedną z kwater głównych Hitlera, ale przeznaczenie podziemi drążonych w górach do dziś nie jest dowiedzione – mówi się o schronach, fabrykach zbrojeniowych czy magazynach. Plany obejmowały tunele, hale, sieć dróg i kolejki wąskotorowej. Prac nie ukończono, a przed nadejściem Armii Czerwonej wiele wejść wysadzono. Według szacunków opartych na niemieckich dokumentach około połowy korytarzy wciąż nie odnaleziono.

Pamięć o więźniach

Tunele drążyli więźniowie obozów sieci Arbeitslager Riese, części KL Gross-Rosen – w większości Żydzi, m.in. z likwidowanego w 1944 roku getta łódzkiego, przywiezieni przez Auschwitz-Birkenau. Było ich co najmniej kilkanaście tysięcy, a dokumenty niemieckie mówią o niemal 30 tys. osób; ustalono nazwiska prawie 7 tys. z nich. Głód, wyczerpanie, niebezpieczna praca pod ziemią i przemoc nadzorców powodowały bardzo wysoką śmiertelność. Podziemia są więc także miejscem pamięci, a nie tylko militarną ciekawostką.

Co można zwiedzać

• Osówka koło Głuszycy – 1700 m tuneli i duże naziemne budowle zwane „kasynem” (680 m²) i „siłownią” (900 m²); do wyboru trasa historyczna z multimediami, a jako dodatek trasa ekstremalna przy świetle latarek.
• Włodarz w Jugowicach – największy udostępniony obiekt Riese, z 3200 m korytarzy tworzących siatkę; trasa obejmuje dwa poziomy, podziemne kino i przeprawę łodziami po zalanych korytarzach.
• Rzeczka (Sztolnie Walimskie) – trzy równoległe sztolnie z halami, ok. 500 m tuneli; nad ziemią działała centrala telefoniczna większa niż wrocławska.
• Podziemia zamku Książ – półkilometrowa trasa w tunelach wydrążonych około 50 m pod zamkiem, prowadząca do zawału zasypanego szybu windowego.

Pozostałe kompleksy – Soboń, Sokolec (Gontowa), Jugowice-Jawornik – są w dużej mierze zawalone lub wysadzone i nie są udostępnione. Nie wchodź do nieoznakowanych wyrobisk.

Tripto podpowiada

Każdą trasę rezerwuje się i opłaca osobno u jej operatora – aktualne godziny i ceny sprawdzaj na stronach Osówki, Włodarza, Sztolni Walimskich i zamku Książ. We Włodarzu panuje około 7°C i 95% wilgotności, a podłoże bywa błotniste, więc weź ciepłą kurtkę i pełne buty, najlepiej takie, których nie szkoda ubrudzić. Na jeden obiekt zaplanuj 1–2 godziny, a jeśli chcesz zobaczyć dwa–trzy kompleksy, przeznacz na to cały dzień – odległości między nimi pokonasz samochodem górskimi drogami.