Kompleks Krzyżowa

12 listopada 1989 roku na folwarcznym dziedzińcu w Krzyżowej premier Tadeusz Mazowiecki i kanclerz Helmut Kohl przekazali sobie znak pokoju podczas Mszy Pojednania. Ten gest symbolicznie zamknął najtragiczniejszy rozdział stosunków polsko-niemieckich. Pół wieku wcześniej w tym samym majątku rodziny von Moltke spotykali się członkowie Kręgu z Krzyżowej – niemieckiej grupy oporu, która planowała demokratyczne Niemcy po upadku Hitlera. Dziś działa tu Fundacja „Krzyżowa” dla Porozumienia Europejskiego z Międzynarodowym Domem Spotkań Młodzieży.

Historia: od Zedlitzów do Moltków

Wieś pod Świdnicą, po niemiecku Kreisau, wzmiankowano już w 1335 roku. Obecny pałac zbudowano w latach 1712–1726 dla rodziny von Zedlitz, najpewniej według projektu Felixa Antona Hammerschmidta ze Świdnicy. W 1867 roku majątek kupił feldmarszałek Helmuth von Moltke, zwycięzca wojen zjednoczeniowych Niemiec, i w latach 1868–1869 przebudował pałac. Wnuk jego bratanka, Helmuth James von Moltke, mieszkał z żoną Freyą i synami nie w pałacu, którego utrzymanie było za drogie, lecz w skromniejszym Domu na Wzgórzu.

Krąg z Krzyżowej

W latach 1942–1943, pod pretekstem weekendowych spotkań przyjaciół, w Domu na Wzgórzu odbyły się trzy główne narady opozycjonistów. Rozmawiano o prawie, polityce zagranicznej, gospodarce, Kościele i wychowaniu w przyszłych demokratycznych Niemczech. Nazwę „Krąg z Krzyżowej” nadało grupie dopiero gestapo. Po nieudanym zamachu na Hitlera część członków skazano na śmierć – Helmutha Jamesa von Moltke stracono 23 stycznia 1945 roku. Po wojnie majątek przejął PGR, a pałac popadał w ruinę aż do odbudowy rozpoczętej w 1990 roku.

Co zobaczyć

• Pałac – neobarokowy, z mansardowym dachem i portalem, nad którym widnieją herby Helmutha von Moltkego i jego żony Mary von Burt. Na parterze stała wystawa „Odrzucając kłamstwo” o ludziach ruchów oporu i opozycji.
• Dziedziniec folwarczny z tablicą wskazującą miejsce ołtarza Mszy Pojednania.
• „Odwaga i Pojednanie” – plenerowa wystawa w formie labiryntu za budynkiem Stajni, przygotowana z Muzeum Historii Polski i otwarta przez Ewę Kopacz i Angelę Merkel na 25-lecie Mszy Pojednania. Od 2024 roku na terenie działa też druga plenerowa wystawa – o II wojnie światowej.
• Dom na Wzgórzu z werandą widokową na Góry Sowie, kamień pamięci Kręgu z Krzyżowej, pozostałości obozu jenieckiego i Wzgórze Cmentarne z mauzoleum Moltków.

Tripto podpowiada

Miejsca pamięci na terenie Fundacji są otwarte dla odwiedzających; wyjątkiem jest Dom na Wzgórzu, do którego wejdziesz tylko z oprowadzaniem prowadzonym przez pracowników Fundacji – o termin warto zapytać z wyprzedzeniem. Na pałac, dziedziniec i wystawy plenerowe zaplanuj 1,5–2 godziny, a spacer na Wzgórze Cmentarne dodaj, jeśli pogoda sprzyja. Wizytę łatwo połączyć ze Świdnicą i jej Kościołem Pokoju.