Kolegiata w Tumie

Kolegiata w Tumie – Archikolegiata NMP i św. Aleksego pod Łęczycą – to jeden z najcenniejszych zabytków architektury romańskiej w Polsce. Dwie pary wież, kamienne mury i dwie absydy sprawiają, że świątynia wygląda jak warownia stojąca pośród pól. Konsekrowana w 1161 roku, była miejscem synodów łęczyckich, a w XX wieku podniesiono ją z ruin po bitwie nad Bzurą. Od 2022 roku jest Pomnikiem Historii.

Historia: od opactwa do archikolegiaty

W Tumie, obok wczesnośredniowiecznego grodu łęczyckiego, istniało wcześniej opactwo benedyktynów; dawniej łączono je z czasami Bolesława Chrobrego, nowsze badania wskazują najwcześniej na II połowę XI wieku. Romańską kolegiatę zaczęto budować prawdopodobnie około 1149 roku z inicjatywy arcybiskupa gnieźnieńskiego Janika; konsekracja odbyła się 21 maja 1161 roku w obecności wszystkich polskich biskupów i książąt. Od 1181 do 1547 roku odbyło się tu 21 synodów prowincjonalnych, zwanych łęczyckimi.

Świątynia z granitu, piaskowca i kamienia polnego służyła też jako schronienie dla okolicznej ludności. W 1241 roku oparła się Tatarom, ale w 1293 lub 1294 roku zdobyli ją i spalili Litwini, a w 1331 roku okolice spustoszyli Krzyżacy. Po kolejnych przebudowach – gotyckiej i klasycystycznej (1765–1785, arch. Efraim Szreger) – przyszła katastrofa: we wrześniu 1939 roku, w czasie bitwy nad Bzurą, kościół spłonął i zostały z niego tylko mury.

Od 1947 roku kolegiatę odbudowywano pod kierunkiem Jana Witkiewicza-Koszczyca, przywracając jej romański charakter. Podczas prac odkryto w zachodniej absydzie XII-wieczną polichromię z Chrystusem Pantokratorem, a w 1954 roku fundamenty dawnego opactwa. W 1992 roku kościół otrzymał tytuł archikolegiaty, a od 12 kwietnia 2022 roku jest Pomnikiem Historii – to najwyższa krajowa forma ochrony zabytków w Polsce, nadawana rozporządzeniem Prezydenta RP.

Co zobaczyć w Tumie

• Bryła z dwiema absydami i czterema wieżami – dwiema wysokimi czworobocznymi i dwiema niższymi, okrągłymi. Według legendy wgłębienia na krawędziach wież to ślady pazurów diabła Boruty, który chciał przewrócić świątynię.
• Romański portal z tympanonem przedstawiającym Matkę Bożą z Dzieciątkiem i bogatą ornamentyką, osłonięty renesansową kruchtą z 1569 roku.
• Polichromia z Chrystusem Pantokratorem w konsze zachodniej absydy – rzadki przykład romańskiego malarstwa ściennego w Polsce.
• Wnętrze z emporami i ceglanymi gotyckimi arkadami w nawach bocznych, ołtarzem ku czci św. Wojciecha (sanktuarium diecezjalne od 2000 roku) i brązowym krucyfiksem Józefa Gosławskiego.
• Sąsiedni drewniany kościółek św. Mikołaja z XVIII wieku.

Ciekawostki

• W 1999 roku sprowadzono do Tumu z Gniezna relikwię św. Wojciecha, a od 2000 roku archikolegiata jest diecezjalnym sanktuarium tego świętego. Przy sąsiednim kościółku św. Mikołaja posadzono dąb poświęcony św. Wojciechowi.
• W 2011 roku obchodzono 850-lecie konsekracji – pamiątkowy kamień odsłonili Prezydent RP i nuncjusz apostolski.
• Zbigniew Nienacki oparł na Tumie opis fikcyjnej „kolegiaty w Opornej” w powieści „Pan Samochodzik i święty relikwiarz” – dobry pretekst, by przyjechać tu z dziećmi.
• Po wojennej odbudowie kolejne kompleksowe prace konserwatorskie prowadzono w latach 1995–2008, m.in. przy odwodnieniu murów i konserwacji malowideł.

Godziny zwiedzania i zima 2026/27

Stan na październik 2026, według parafii:

• Sezon turystyczny trwa od początku maja do połowy października. Wtedy kościół można zwiedzać od środy do soboty w godz. 10:00–18:00, a w niedziele między nabożeństwami oraz 13:15–18:00; w poniedziałki i wtorki jest zamknięty. W regulaminie podano przerwę na sprzątanie w godz. 14:00–15:00.
• Poza sezonem – czyli przez całą zimę 2026/27 – zwiedzanie jest możliwe tylko dla grup po wcześniejszym zgłoszeniu: tel. 793 760 107, e-mail mdktum@gmail.com.
• Zwiedzanie trwa ok. 25 minut; 30 m od kościoła jest toaleta dla turystów. Obowiązuje stosowny strój (zakryte ramiona), zakaz zdjęć z lampą błyskową i zwiedzania w czasie nabożeństw.
• Parafia: Tum 8, 99-100 Łęczyca, parafia.tum@gmail.com.

Jeśli przyjedziesz zimą indywidualnie, obejrzysz kolegiatę z zewnątrz – bryła i portal są najważniejszym punktem wizyty – a wnętrze zobaczysz w czasie mszy. Zimowy krajobraz pól wokół Tumu bywa wyjątkowo fotogeniczny, zwłaszcza o zachodzie słońca, gdy kamienne mury nabierają ciepłej barwy. Pamiętaj tylko, że drogi dojazdowe przez otwarte pola bywają zimą zawiane śniegiem.

Dojazd

Tum leży ok. 2 km od Łęczycy i ok. 40 km na północ od Łodzi. Samochodem z Łęczycy jedziesz drogą wojewódzką nr 703 w stronę Piątku, a w Kwiatkówku skręcasz na południe. Komunikacją publiczną dojedziesz pociągiem lub autobusem do Łęczycy, skąd czeka cię 2-kilometrowy spacer lub krótki kurs taksówką.

W okolicy

W Muzeum w Łęczycy (na zamku) jest ekspozycja poświęcona archikolegiacie i grodzisku. Obok kolegiaty zachowały się ślady wczesnośredniowiecznego grodu łęczyckiego. W pobliskim Kwiatkówku działa karczma z kuchnią staropolską, a przy kolegiacie są noclegi.