Kirkut w Zawierciu - Kromołowie

Za ceglanym murem przy ul. Piaskowej w Kromołowie, dziś dzielnicy Zawiercia, stoi około 920 macew – najstarsza z nich upamiętnia Sulkę, córkę Awrahama Hirsza, zmarłą 21 sierpnia 1730 roku. Według Narodowego Instytutu Dziedzictwa to jeden z największych, najstarszych i najlepiej zachowanych zabytków żydowskiej kultury materialnej w regionie.

Historia: gmina, która przeniosła się do Zawiercia

Żydzi osiedlali się w Kromołowie prawdopodobnie od XVII wieku, a cmentarz istniał już przed 1730 rokiem. W XIX wieku kromołowska gmina podlegała kahałowi w Lelowie i na przełomie XIX i XX wieku skupiała ponad tysiąc osób z Kromołowa, Zawiercia, Rokitna Szlacheckiego i Poręby Mrzygłodzkiej. Kromołów był też ośrodkiem ruchu chasydzkiego. W 1901 roku okręg bożniczy przeniesiono do szybko rosnącego Zawiercia, a dziesięć lat później powstał tam osobny cmentarz – pochówków w Kromołowie zaczęło ubywać.

Jesienią 1939 roku Niemcy spalili miejscową synagogę, a w 1942 roku wszystkich Żydów z Kromołowa deportowano do getta w Zawierciu, a stamtąd do Auschwitz-Birkenau. Ostatni pochówek na kirkucie odbył się najprawdopodobniej właśnie w 1942 roku. W rejestrze zabytków cmentarz figuruje od 1967 roku, co mogło uchronić go przed większymi zniszczeniami.

Co zobaczyć

• Macewy w układzie szeregowym, zwrócone na wschód, z XVIII, XIX i pierwszej połowy XX wieku. Dominują nagrobki zamknięte półkoliście, rzadziej uskokiem lub rozbudowanym zwieńczeniem.
• Ohel cadyka Izraela Lejba Gancwajcha (ok. 1835–1892), rabina Kromołowa w latach 1875–1892, związanego z chasydzką dynastią z Sasowa. Ohel zrekonstruowano w 2022 roku.
• Groby rabinów Mordechaja Josefa Tenenholca i Jakuba Isachara Buksmana oraz macewy Cecylii i Markusa Holenderskich – rodziców filantropa i przemysłowca Stanisława Holenderskiego.
• Dom przedpogrzebowy z lat 20. XX wieku z kamienną płytą do przygotowywania zmarłych i marmurową tablicą z modlitwą w jidysz – jeden z nielicznych zachowanych w regionie – oraz dawny budynek dozorcy po drugiej stronie bramy.
• Mur ufundowany przez Jakuba J. Löwensteina i niewielki cmentarz wojenny z 1926 roku z pomnikiem żołnierzy poległych pod Kromołowem w I wojnie światowej.

Ciekawostki

Dom przedpogrzebowy jeszcze do końca lat 80. XX wieku służył jako mieszkanie. W 1992 roku z inicjatywy Gminy Żydowskiej w Katowicach uporządkowano cmentarz, a w 1993 roku wykonano obecną stalową bramę z gwiazdami Dawida. Historię nekropolii i inwentaryzację nagrobków opisał w 1999 roku Jan Paweł Woronczak w doktoracie „Cmentarz żydowski w Kromołowie jako tekst kultury".

Tripto podpowiada

Wejście znajduje się od ul. Piaskowej. Teren jest ogrodzony, a dostęp do wnętrza nie jest stały – wiele osób ogląda nekropolię przez bramę i wzdłuż muru. Teren jest nierówny i zarośnięty, więc przyda się wygodne obuwie. Mężczyźni wchodzący na cmentarz powinni nakryć głowę; nie dotykaj macew i nie wchodź na groby. Na spokojny spacer wystarczy 30–45 minut, a wizytę łatwo połączyć z Kromołowem i źródłami Warty.