Skały i skałki Jury Krakowsko-Częstochowskiej

Białe wapienne ostańce sterczące z lasów i pól to znak rozpoznawczy Wyżyny Krakowsko-Częstochowskiej — i powód, dla którego cały region potocznie nazywa się po prostu Jurą. Skała powstała na dnie płytkiego morza w późnej jurze, a ostańce wypreparowała później woda i wietrzenie. Dziś to jeden z najważniejszych terenów wspinaczkowych w Polsce, a zarazem plener z legendami, jaskiniami i śladami najdawniejszych mieszkańców.

Jak powstały

Wyżyna wielokrotnie była dnem morza, dlatego zbudowana jest z warstw wapieni, margli i dolomitów — dominują wapienie górnojurajskie, czyli z epoki trwającej od około 161 do 145 mln lat temu. Skały budujące m.in. Bramę Bolechowicką to rafopodobne wapienie skaliste osadzone na dnie ciepłego morza. Ostańce wysokie nawet na kilkadziesiąt metrów wypreparowały procesy krasowe w ciepłym klimacie trzeciorzędu. Te same procesy wyżłobiły jaskinie: na Jurze opisano ich około 1500, a w samym Ojcowskim Parku Narodowym prawie 700.

Najsłynniejsze skały

• Maczuga Herkulesa w Pieskowej Skale (Ojcowski Park Narodowy) — około 25 m wysokości, na skalnej terasie u stóp zamku. Pierwsze potwierdzone wejście należy do Ludwika Ziemblica, który wspiął się na nią w 1913 roku; od utworzenia parku narodowego wspinaczka jest tu zakazana. Dawniej nazywano ją m.in. Maczugą Kraka i Sokolą Skałą — z każdą nazwą wiąże się inna legenda.
• Brama Bolechowicka w Karniowicach pod Krakowem — dwie skały, Filar Pokutników i Filar Abazego, tworzą bramę u wylotu Doliny Bolechowickiej. Na łączce przed nią stoi tablica geologiczna AGH, a ze wzgórza na wschód od Filaru Pokutników widać Kraków.
• Okiennik Wielki w Piasecznie koło Kroczyc — skała z oknem o wymiarach około 7 × 5 m. W XII–XIII wieku u jej stóp stał drewniany gród, a w jaskini pod oknem archeolodzy znaleźli krzemienne narzędzia sprzed około 60 tys. lat.
• Skały Rzędkowickie — wał skalny długości ponad kilometra, od 2009 roku pomnik przyrody o powierzchni 44,5 ha. W Okienniku Rzędkowickim znaleziono groty scytyjskich strzał z około 600 roku p.n.e.

Pokutnicy i wspinacze

Wspinaczka na Jurze ma prawie stuletnią tradycję. W Dolinie Bolechowickiej zaczęli się wspinać w 1925 roku członkowie krakowskiej sekcji AZS, którzy chodzili na skały w każdą niedzielę i święto, w upał i mróz. Mieszkańcy Bolechowic nazwali ich Pokutnikami — dzwoniący linami i sprzętem wspinacze przypominali im dusze pokutujące za grzechy. W 1982 roku Wojciech Kurtyka przeszedł tu przy świadkach bez asekuracji Rysę Babińskiego (VI.2+), co było sensacją na skalę europejską. Najpopularniejsze rejony to dziś m.in. Podlesice z Górą Zborów, Skały Rzędkowickie, Okiennik Wielki i Dolinki Krakowskie; na samym Okienniku poprowadzono 110 dróg.

Tripto podpowiada

Większość ostańców stoi na terenie otwartym i można je oglądać bez biletów; wyjątkiem są tereny parku narodowego i rezerwatów, gdzie obowiązują wyznaczone szlaki. Maczugę Herkulesa najłatwiej połączyć z zamkiem w Pieskowej Skale, Bramę Bolechowicką — z krótkim spacerem czarnym szlakiem z Bolechowic, a Okiennik Wielki — ze Szlakiem Orlich Gniazd, który przechodzi tuż obok. Wspinaczkę uprawiaj tylko tam, gdzie jest dozwolona, i tylko po istniejących drogach.