Kirkut w Cieszynie

Przy ul. Hażlaskiej w Cieszynie, kilkaset metrów od siebie, leżą dwa cmentarze żydowskie. Starszy, założony w 1647 roku, należy do najstarszych żydowskich nekropolii na ziemiach polskich i jako jeden z nielicznych działał nieprzerwanie przez ponad 250 lat; zachowało się na nim ponad 1500 nagrobków. Nowy otwarto w 1907 roku, gdy na starym zabrakło miejsca. Razem opowiadają historię społeczności, która przez trzy stulecia współtworzyła miasto.

Prywatny cmentarz poborcy podatków

Początki kirkutu wiążą się z Jakubem Singerem, założycielem najstarszego żydowskiego rodu osiadłego na stałe w Cieszynie i książęcym poborcą myta. Instrukcja księżnej Elżbiety Lukrecji z 23 kwietnia 1647 roku pozwoliła mu urządzić cmentarz dla zmarłych członków rodziny i służby. Singer kupił grunt na zboczu zwanym „Winogradami” od mieszczanina Jana Krausa i jako pierwszy został tu pochowany, choć jego nagrobek się nie zachował. Najstarsze zachowane macewy pochodzą z końca XVII wieku i upamiętniają Singerów oraz spokrewnionych z nimi Zifferów.

Po edykcie tolerancyjnym Karola VI z 1713 roku chowano tu także innych Żydów, a Singerowie kilkakrotnie dokupywali grunt – biednych grzebali na własny koszt. W 1785 roku cmentarz przeszedł na własność gminy żydowskiej obejmującej cały Śląsk Cieszyński. Ostatecznie zajął ok. 1,9 ha, a w drugiej połowie XIX wieku stanął dom przedpogrzebowy, współfinansowany przez Emanuela A. Ziffera, cieszyniaka i jednego z czołowych austriackich inżynierów kolejowych.

Co zobaczyć na starym cmentarzu (Hażlaska 39)

Macewy stoją na zadrzewionym zboczu. Na starszych inskrypcje są po hebrajsku i często były malowane, na nowszych przeważają niemieckie. Jedyna polska inskrypcja zdobi pomnik warszawskiego kupca Dawida Bergsona, zmarłego przejazdem w Cieszynie w 1885 roku. Spoczywają tu cieszyńscy rabini, m.in. Juda Lejb Glücklich i dr Simon Friedmann, prezesi gminy oraz przodkowie rabina Jecheskiela Panetha. Wiosną 1945 roku Niemcy rozstrzelali tu 81 zakładników, wśród nich 18 czeskich skautów z Ostrawy – upamiętnia ich tablica z 1996 roku na domu przedpogrzebowym.

Nowy cmentarz

Gmina kupiła grunt powyżej starego kirkutu w 1898 roku, ale protesty sąsiadów opóźniły budowę aż do rozstrzygnięcia sądu w Wiedniu. Nekropolię o powierzchni 1,14 ha z bramą zdobioną gwiazdami Dawida otwarto 25 czerwca 1907 roku; dom przedpogrzebowy zaprojektował wiedeński architekt Jakob Gartner. Zwróć uwagę na grobowiec Glesingerów z płaskorzeźbą górskiego pejzażu o zachodzie słońca autorstwa szwedzkiego artysty Otto Jarla. Po wojnie wiele obelisków rozkradziono, a ostatni pochówek odbył się w 1961 roku.

Tripto podpowiada

Stary cmentarz jest wpisany do rejestru zabytków od 1986 roku i należy do Gminy Wyznaniowej Żydowskiej w Bielsku-Białej. Warunki wejścia zależą od opiekuna, dlatego przed wizytą sprawdź aktualne informacje w Cieszynie. Zachowaj ciszę, nie dotykaj macew i nie wchodź na groby; mężczyźni zgodnie z żydowskim zwyczajem nakrywają głowę. Na oba cmentarze zaplanuj około godziny – stary kamień jest kruchy, a zbocze po deszczu bywa śliskie. Trasę łatwo przedłużyć o starówkę i Wzgórze Zamkowe.