Cmentarz żydowski w Zabrzu

Za murem przy ulicy Cmentarnej w Zabrzu skromne macewy stoją obok grobowców przypominających mauzolea z chrześcijańskich nekropolii. To zestawienie jest kluczem do zrozumienia tego miejsca: cmentarz żydowski w Zabrzu, założony w 1871 roku, pokazuje społeczność, która w pruskim, przemysłowym mieście w dużej mierze się zasymilowała, ale nie porzuciła tradycji. Dziś nekropolię porasta bluszcz i stare drzewa, a wejście wymaga wcześniejszego zaplanowania.

Historia: dar księcia i 83 lata pochówków

Cmentarz powstał, gdy w Zabrzu zorganizowała się gmina żydowska, a najbliższe kirkuty znajdowały się w Bytomiu i Gliwicach. Grunt na ówczesnych peryferiach miasta podarował książę Guido Henckel von Donnersmarck, jeden z najbogatszych przemysłowców Śląska. Wkrótce stanął dom przedpogrzebowy, w którym działało bractwo pogrzebowe Chewra Kadisza, a pod koniec XIX wieku i później nekropolię powiększano. Pochówki odbywały się tu do 1954 roku.

Przez lata cmentarz pozostawał bez opieki – złodzieje wywieźli wiele marmurowych i granitowych nagrobków, a w latach 1991–1992 nekropolię dwukrotnie zdewastowano. Od 1989 roku opiekuje się nią Społeczny Komitet Opieki nad Cmentarzem Żydowskim w Zabrzu.

Co zobaczyć

Na powierzchni około 1,5 ha zachowało się mniej więcej 500 nagrobków. Obok tradycyjnych macew z szarego piaskowca stoją monumentalne grobowce z marmuru, granitu i czerwonego labradorytu.

• Grobowce rodzinne z przełomu XIX i XX wieku – m.in. Herzbergów, Goldmannów, Borinskich i Leschnitzerów.
• Grobowiec Böhmów z czarnego granitu szwedzkiego – najokazalszy na cmentarzu.
• Najstarsze nagrobki – Moritza Adlera i Johanny Friedmann, zmarłych w 1872 roku.
• „Ściana płaczu” – lapidarium ułożone z fragmentów zniszczonych macew.
• Mogiły pamięci – groby rosyjskich jeńców zmarłych w zabrzańskim obozie w 1918 roku oraz zbiorowa mogiła więźniów filii obozu Auschwitz-Birkenau, działającej w rejonie miasta.

Ciekawostki

Drzewostan jest tu zabytkiem samym w sobie: według inwentaryzacji rośnie tu 266 drzew z 13 gatunków, w tym platany klonolistne posadzone w pierwszych latach istnienia cmentarza. Bluszcz pospolity opanował większość powierzchni i pnie drzew, co nadaje nekropolii charakter zielonego tunelu. Inskrypcje na nagrobkach są hebrajskie i niemieckie – to czytelny ślad dwujęzycznej tożsamości zabrzańskich Żydów.

Tripto podpowiada

Brama cmentarza jest zwykle zamknięta i nie ma stałych godzin zwiedzania. Wizytę uzgodnij wcześniej z opiekunami cmentarza lub wybierz oprowadzanie organizowane podczas wydarzeń miejskich – aktualne informacje podaje Urząd Miejski w Zabrzu. Nie wchodź przez mur ani przez sąsiednie posesje. Na miejscu zachowaj ciszę, nie dotykaj nagrobków i nie wchodź na groby. Na spokojne obejście zarezerwuj 45–60 minut i załóż pełne buty – ścieżki są nierówne i zarośnięte.