Osiedle Zandka w Zabrzu

Zandka to osiedle patronackie w centrum Zabrza, zbudowane w latach 1903–1922 w duchu miasta-ogrodu dla pracowników huty Donnersmarcków. Około 40 kilkurodzinnych domów z cegły i muru pruskiego, stromymi dachami i ryzalitami stoi przy ulicach obsadzonych platanami, które rosną tu do dziś. W sąsiedztwie zachował się stalowy dom z 1927 roku, zmontowany w zaledwie 26 dni.

Historia: od Kolonii Zamkowej do Sandkolonie

Początki osadnictwa sięgają 1775 roku, gdy Mathias von Wilczek polecił zbudować kilkanaście domów dla kolonistów w pobliżu zabrzańskiego zamku – teren nazywano wtedy Kolonią Zamkową. Po wyburzeniu zamku przylgnęła do niego nazwa Sandkolonie, czyli Kolonia na Piaskach, od marnej, piaszczystej gleby; po śląsku – Zandka. Wraz z rozwojem Huty Donnersmarcka rosło zapotrzebowanie na mieszkania i w latach 1903–1922 powstało tu nowe osiedle dla robotników i urzędników, zaplanowane wówczas jako luksusowe.

Po upadku huty osiedle podupadło, ale zachowało oryginalny układ przestrzenny. 2 sierpnia 2012 roku historyczny zespół zabudowy wpisano do rejestru zabytków, a 17 września 2012 roku Zandka stała się osobną dzielnicą Zabrza. Miasto prowadzi rewitalizację ze środków unijnych, m.in. adaptując dawną gazownię na centrum usług społecznych.

Co zobaczyć

• Domy przy ulicach Krakusa, Stalmacha, Lazara i Tomeczka – ceglane, częściowo z muru pruskiego, ze stromymi dachami i ryzalitami, w których mieściły się nowoczesne wówczas toalety dostępne z każdego półpiętra.
• Aleje platanów, którymi obsadzono ulice osiedla.
• Stalowy dom przy ul. Cmentarnej 7d – czteromieszkaniowy budynek ze ścian z ośmiu modułów odlanych w pobliskiej hucie.
• Zabudowania gazowni, których najstarsze budynki pochodzą z lat 70. XIX wieku.
• Cmentarz żydowski przylegający do osiedla oraz zabytkowy cmentarz ewangelicki.

Ciekawostki

Donnersmarckowie zbudowali dla mieszkańców kolonii pełne zaplecze: szkołę, przedszkole i dom starców, a nieco dalej kasyno (dziś Teatr Nowy), bibliotekę (dziś siedziba Filharmonii Zabrzańskiej), krytą pływalnię, salę gimnastyczną i park. Stalowy dom przy Cmentarnej stawiało 16 osób; każde z czterech mieszkań miało dwa pokoje z kuchnią i około 50 m². Według serwisu Murator to prawdopodobnie najstarszy dom stalowy w Europie, a w Zabrzu stoi dziś pięć takich budynków.

Tripto podpowiada

Zandka to wciąż żywe osiedle, a część budynków jest w złym stanie, dlatego spaceruj z szacunkiem dla mieszkańców i nie wchodź do klatek schodowych bez zaproszenia. Na obejście głównych ulic i stalowego domu wystarczy około godziny. Najlepiej wybrać się tu wiosną lub latem, gdy platany dają cień. Spacer łatwo połączyć z innymi zabytkami przemysłowymi Zabrza w centrum miasta.