Cmentarz żydowski w Kazimierzu Dolnym (lapidarium)

Na zalesionym zboczu wąwozu przy ul. Czerniawy, około 950 m na południowy wschód od Rynku, leży nowy cmentarz żydowski Kazimierza Dolnego. Jego znakiem rozpoznawczym jest lapidarium – ściana z kilkuset fragmentów macew przecięta pęknięciem, które ma oddawać rozdarcie, jakim była Zagłada. To miejsce ciszy i pamięci o społeczności, która przez stulecia współtworzyła miasto.

Kuzmir – żydowski Kazimierz

Pierwsze wzmianki o Żydach w Kazimierzu pochodzą z 1406 roku. W jidysz miasto nazywano Kuzmir, a w XIX wieku rebe Jechezkiel Taub założył tu chasydzką dynastię kuźmirską. W 1921 roku mieszkało tu 1382 Żydów, czyli 41% ludności. W 1940 roku Niemcy utworzyli getto, do którego trafiło około 2 tysięcy osób; w marcu 1942 roku zlikwidowano je, a mieszkańców wywieziono do getta w Opolu Lubelskim. Większość kazimierskich Żydów zginęła w 1942 roku w niemieckim obozie zagłady w Bełżcu.

Dwa cmentarze

Starszy kirkut przy ul. Lubelskiej Niemcy zniszczyli na początku wojny – dziś jest tam przyszkolne boisko, a fragmenty macew widać w kamiennym ogrodzeniu. Nowy cmentarz przy ul. Czerniawy założono w 1851 roku, gdy stary był już przepełniony; grunt podarował kahałowi Motek Herzberg. Teren ogrodzono i zbudowano dom przedpogrzebowy, a przed 1939 rokiem nekropolia zajmowała około 1,5 ha. W czasie wojny Niemcy przeprowadzali tu egzekucje, a macewami brukowano place i ulice, m.in. dziedziniec klasztoru reformatów zajmowanego przez żandarmerię. W 1959 roku cmentarz formalnie zamknięto.

Pęknięta ściana

W 1984 roku, z inicjatywy Towarzystwa Opieki nad Zabytkami Przeszłości w Kazimierzu, Muzeum Nadwiślańskiego i konserwatora zabytków, kilkaset odnalezionych w mieście nagrobków przewieziono z powrotem na cmentarz. W 1986 roku zbudowano z nich lapidarium według projektu architekta Tadeusza Augustynka; gmina podaje, że pierwsze macewy wydobyto z ziemi już w latach 70. Ściana nawiązuje do jerozolimskiej Ściany Płaczu, a szczelina biegnąca przez jej środek symbolizuje zniszczenie społeczności. Według inwentaryzacji ESJF w lapidarium jest około 600 fragmentów macew, a na zboczu stoi jeszcze 25 nagrobków – część zapewne na swoich pierwotnych miejscach. Najstarszy pochodzi z 1851, najmłodszy z 1939 roku.

Co zobaczyć

• Lapidarium – monumentalną ścianę z pęknięciem; z bliska widać hebrajskie inskrypcje i rzeźbione motywy.
• Pojedyncze macewy stojące wśród drzew na zboczu.
• Kamienną tablicę upamiętniającą ofiary Zagłady przy parkingu.
• Resztki fundamentów przy drodze – prawdopodobnie dawnego ohelu.

Cmentarz jest wpisany do rejestru zabytków województwa lubelskiego, a jego właścicielem jest Fundacja Ochrony Dziedzictwa Żydowskiego. Teren nie jest ogrodzony i porasta go las, dlatego ESJF uznaje jego zabezpieczenie za pilne.

Tripto podpowiada

Nekropolia jest nieogrodzona i dostępna bez biletu. Na wizytę wystarczy 20–30 minut, dojście z Rynku zajmuje pieszo około kwadransa, częściowo pod górę. Teren jest zalesiony i pochyły, po deszczu ścieżki robią się śliskie, więc z wózkiem może być trudno. Zachowaj powagę i ciszę; zgodnie z żydowskim zwyczajem na nagrobkach zostawia się kamyki zamiast kwiatów. Spacer warto połączyć z dawną synagogą w centrum miasteczka.