Cmentarz w Bydlinie

Na parafialnym cmentarzu w Bydlinie, u podnóża wzgórza z ruinami zamku, stoi siedmiometrowy krzyż z piaskowca. Pod nim w zbiorowej mogile spoczywa 46 legionistów poległych w bitwie pod Krzywopłotami w listopadzie 1914 roku — starciu, które Józef Piłsudski nazwał „legionowymi Termopilami”. Kilka kroków dalej leżą ich przeciwnicy i sojusznicy: żołnierze armii rosyjskiej i austro-węgierskiej.

Historia: bitwa pod Krzywopłotami

W dniach 17–18 listopada 1914 roku (część źródeł przedłuża walki do 19 listopada) żołnierze 4. i 6. batalionu 1. Pułku Piechoty Legionów, przyszłej I Brygady, wsparci artylerią, powstrzymali Rosjan na podmokłych terenach między Bydlinem a Załężem. Cena była wysoka: zginęło 46 legionistów, a około 130 zostało rannych lub trafiło do niewoli. Wśród poległych był porucznik Stanisław Paderewski, dowódca 3. kompanii VI batalionu i przyrodni brat pianisty Ignacego Jana Paderewskiego, oraz porucznik Eugeniusz Medyński. Ciężko ranny wyszedł z bitwy Stanisław Bytnar — ojciec Jana Bytnara „Rudego”, bohatera „Kamieni na szaniec”.

Co zobaczyć

• Kwatera legionistów — prostokątna, z kamiennym, balustradowym ogrodzeniem. W centrum postument z wysokim krzyżem łacińskim, wzniesiony w 1920 roku z inicjatywy Piłsudskiego. U podstawy wyrzeźbiono czapkę, skrzyżowane szable i żołnierski szynel, na froncie — orła w koronie i dwie skrzyżowane chorągwie. Tablice podają nazwiska poległych i wersy żołnierskiej modlitwy; 12 legionistów pozostało bezimiennych.
• Kwatera wojenna z trzema zbiorowymi mogiłami, w których leży 284 żołnierzy: 206 z armii austro-węgierskiej i 78 z rosyjskiej. Tablica z ciemnego kamienia przypomina poległych pod Krzywopłotami, Załężem i Bydlinem.
• Grób pięciu żołnierzy 11. pułku piechoty Armii „Kraków”, poległych pod Bydlinem 5 września 1939 roku.
• Kamienna kaplica cmentarna z drugiej połowy XIX wieku — zbudowana z kamienia rozebranych murów pobliskiego zamku.

Ciekawostki

Pamięć o bitwie w Bydlinie ma też wymiar „żywy”: w 1937 roku z inicjatywy i za pieniądze dawnych legionistów zbudowano tu szkołę upamiętniającą starcie. Zamek na wzgórzu naprzeciw cmentarza, poświadczony od 1400 roku, przebudowano później na kościół, który w XVI wieku na krótko stał się zborem braci polskich, a w 1594 roku otrzymał wezwanie Świętego Krzyża. Niedaleko szczytu wzgórza, przy drodze do ruin, wciąż widać pozostałości linii polskich okopów z 1914 roku.

Tripto podpowiada

To czynny cmentarz parafialny — wejście jest swobodne, obowiązuje cisza i szacunek dla grobów. Na obie kwatery i kaplicę wystarczy 20–30 minut, a z wejściem na wzgórze zamkowe i do okopów — około godziny. Ścieżka do ruin zaczyna się po drugiej stronie szosy, naprzeciw bramy cmentarza. Bydlin leży w gminie Klucze, na trasie Szlaku Orlich Gniazd, a kwatera jest punktem małopolskiego Szlaku Frontu Wschodniego I Wojny Światowej. Co roku 11 listopada odbywają się tu uroczystości patriotyczne. W okolicy warto zobaczyć pole bitwy w Krzywopłotach i Pustynię Błędowską.