Cerkiew św. Paraskewy w Radrużu

Cerkiew św. Paraskewy w Radrużu to jedna z najstarszych i najlepiej zachowanych drewnianych cerkwi w Polsce – późnogotycka świątynia z końca XVI wieku, stojąca na owalnym wzgórzu w Roztoczu Wschodnim, tuż przy granicy z Ukrainą. Otoczona kamiennym murem, z dzwonnicą i dawnym cmentarzem, tworzy zespół, który od 2013 roku należy do wpisu UNESCO „Drewniane cerkwie w polskim i ukraińskim regionie Karpat”, a od 2017 roku jest Pomnikiem Historii. Dziś to oddział Muzeum Kresów w Lubaczowie – jeden z nielicznych obiektów tej listy z regularnymi godzinami otwarcia.

Historia cerkwi w Radrużu

Cerkiew zbudowano pod koniec XVI wieku, prawdopodobnie z fundacji Jana Płazy (zm. 1599), posła na sejm i starosty lubaczowskiego. Cieśle wznieśli ją z drewna jodłowego i dębowego, korzystając z doświadczeń późnogotyckiego ciesielstwa. Świątynia była najpierw prawosławna, potem greckokatolicka; dziś pełni funkcję muzealną.

Położenie na wzgórzu nad potokiem Radrużka i kamienny mur nadają zespołowi charakter obronny – w niespokojnym XVII wieku cerkiew służyła mieszkańcom jako schronienie przed najazdami tatarskimi. Obecny mur pochodzi z 1825 roku. W latach 1963–1965 cerkiew odnowili miejscowi rzemieślnicy pod kierunkiem krakowskich konserwatorów; pod węgłem podwaliny znaleziono wtedy osiem szelągów Jana Kazimierza z 1665 roku, które trafiły do muzeum w Lubaczowie. W 2012 roku zabytek znalazł się na liście World Monuments Watch, rok później na liście UNESCO, a od 2010 roku opiekuje się nim Muzeum Kresów.

Drewniane cerkwie Karpat na liście UNESCO

Wpis z 21 czerwca 2013 roku obejmuje 16 cerkwi – osiem w Polsce i osiem na Ukrainie – wzniesionych z poziomych bali między XVI a XIX wiekiem przez wspólnoty prawosławne i greckokatolickie. W Polsce są to cerkwie w Brunarach Wyżnych, Chotyńcu, Kwiatoniu, Owczarach, Powroźniku, Radrużu, Smolniku i Turzańsku. Łącznie Polska ma dziś na Liście światowego dziedzictwa 18 obiektów – najnowszy, Modernistyczne Centrum Gdyni, wpisano w lipcu 2026 roku.

Architektura i wnętrze

Cerkiew jest trójdzielna, zrębowa, zbudowana na planie trzech kwadratów. Najwyższa i najszersza jest dwukondygnacyjna nawa, nakryta czworoboczną kopułą z gontową latarnią; niższe prezbiterium i babiniec mają dachy dwuspadowe. Dachy i ściany pokrywa gont, a dookoła biegną obszerne soboty wsparte na słupach – na Roztoczu Wschodnim spotkasz je tylko tu i w Nowym Bruśnie. Badacze wskazują na podobieństwo do cerkwi Św. Ducha w Potyliczu po ukraińskiej stronie granicy.

Wewnątrz zachowała się polichromia z 1648 roku, malowana bezpośrednio na drewnie ściany ikonostasowej i prezbiterium, prawdopodobnie przez malarzy z Potylicza. W 2012 roku zakonserwowano elementy ikonostasu, które przekazano do Radruża z Łańcuta.

Co zobaczyć w zespole cerkiewnym

• cerkiew – zwiedzana wyłącznie z przewodnikiem lub pracownikiem muzeum,
• dzwonnicę – tylko z zewnątrz (wejście jest zabronione),
• dom diaka (dawną kostnicę), cmentarz przycerkiewny z kamiennymi krzyżami i kryptą rodziny Andruszewskich oraz mur z dwiema bramami, (cmentarz ma ok. 16 arów)
• budynek muzealny (dawny sklep) z ekspozycjami i wystawami czasowymi,
• dwa dawne cmentarze poza murami, z zabytkowymi nagrobkami z warsztatów kamieniarskich z Bruśna – dostępne bez biletu o każdej porze. Większy z nich ma ok. 42 ary, mniejszy ok. 14 arów.

Godziny otwarcia i bilety (stan na październik 2026)

Według Muzeum Kresów:

• 1 października – 31 marca (zima 2026/27): wtorek–niedziela 9:00–16:00, poniedziałek nieczynne; wejścia do cerkwi o 9:15, 10:15, 11:00, 12:00, 13:15, 14:15 i 15:00,
• 1 kwietnia – 30 września: codziennie 10:00–18:00, wejścia od 10:15 do 17:00.

Bilety: normalny 20 zł, ulgowy 15 zł, rodzinny 40 zł (do 5 osób, maks. 2 dorosłych); dzieci do lat 7 wchodzą bezpłatnie. W sezonie jesienno-zimowym w środy wstęp jest bezpłatny (latem – w poniedziałki); w te dni przewodnik kosztuje 80 zł dla grupy do 25 osób, po rezerwacji. Bilet obejmuje zwiedzanie cerkwi z przewodnikiem (ok. 45 minut), teren w obrębie murów i ekspozycję w budynku muzealnym.

W 2026 roku zespół jest zamknięty m.in. 1–2 listopada, 23–27 grudnia i 31 grudnia. Rezerwacje: +48 606 357 108, radruz@muzeumkresow.eu. Zdjęcia można robić bez lampy błyskowej i statywu; w obrębie murów nie wolno wprowadzać zwierząt (poza psami asystującymi).

Dojazd i parking

Radruż leży w gminie Horyniec-Zdrój, ok. 3 km od Horyńca-Zdroju, 24 km od Lubaczowa, ok. 92 km od Przemyśla i ok. 125 km od Rzeszowa (około 2 godzin samochodem). Do cerkwi w Chotyńcu, kolejnego obiektu UNESCO, jest ok. 60 km. Wokół zespołu rozciągają się tereny zielone, po których można spacerować bez biletu. Muzeum nie podaje informacji o parkingu.

W okolicy

• Horyniec-Zdrój – uzdrowisko z wodami siarczkowymi i borowiną,
• zespół cerkiewny w Nowym Bruśnie – oddział tego samego muzeum (obecnie w rewitalizacji, zwiedzanie z zewnątrz),
• Muzeum Kresów w Lubaczowie,
• szlaki Roztocza Wschodniego.