Twierdza Przemyśl

Twierdza Przemyśl to pierścień austriackich fortów otaczających Przemyśl, który w latach 1914–1915 przeszedł do historii jako miejsce jednego z najdłuższych oblężeń I wojny światowej. Zamiast jednego zamku czy muzeum czeka tu kilkadziesiąt rozrzuconych po wzgórzach dzieł obronnych: ceglane koszary porośnięte trawą, betonowe kazamaty, fosy i stanowiska artyleryjskie. Od niedawna część fortów ma nowe ekspozycje i wieże widokowe, dlatego zwiedzanie twierdzy to dziś jedna z najciekawszych wycieczek na Podkarpaciu, dobra pieszo, rowerem i samochodem.

Historia: austriacka forteca nad Sanem

Po I rozbiorze Polski Galicja znalazła się w granicach Austrii, a Przemyśl, leżący na drodze z Krakowa do Lwowa i na Węgry, stał się naturalnym punktem obrony przed Rosją. Pierwsze polowe umocnienia powstały już w latach 1854–1855, w czasie wojny krymskiej. Budowę stałej twierdzy cesarz Franciszek Józef zatwierdził w 1871 roku, a projekt ukończono dwa lata później. Prac nigdy nie zakończono w pełni planowanym zakresie, bo stale brakowało pieniędzy.

W 1914 roku zewnętrzny pierścień miał około 45 km obwodu, a w środku znajdował się drugi, wewnętrzny pierścień umocnień. Załoga liczyła wtedy ok. 130 tys. żołnierzy. Mimo to tylko część fortów była nowoczesna – wiele dzieł pochodziło jeszcze z lat 70. i 80. XIX wieku.

Oblężenia 1914–1915

Pierwsze rosyjskie oblężenie trwało od połowy września do 10–11 października 1914 roku i zakończyło się niepowodzeniem atakujących. Drugie zaczęło się w listopadzie 1914 roku i trwało 133 dni – tym razem Rosjanie postawili na głodzenie twierdzy. Po nieudanej próbie przebicia się z okrążenia komendant, gen. Hermann Kusmanek, nakazał zniszczyć umocnienia. 22 marca 1915 roku wysadzono forty i mosty, a do niewoli trafiło ok. 110 tys. żołnierzy armii austro-węgierskiej. Już na początku czerwca 1915 roku wojska austro-węgierskie i niemieckie odbiły miasto. Ze względu na skalę walk Przemyśl bywa nazywany „Verdun frontu wschodniego”.

Po wojnie twierdza straciła znaczenie i zaczęła niszczeć. Dziś jest chroniona jako zabytek, a rozporządzeniem Prezydenta RP z 10 grudnia 2018 roku uznano ją za Pomnik Historii.

Które forty zwiedzić

Lokalny przewodnik miejski wyróżnia sześć najciekawszych fortów:

• Fort XIII „San Rideau” w Bolestraszycach – pancerny fort z lat 1892–1896, ok. 6 km od centrum Przemyśla, tuż obok arboretum. Mimo że w dużej części jest zniszczony, dobrze zachowały się m.in. mur Carnota i poterna. Z fortem wiąże się legenda o rosyjskim jeńcu, który miał przeżyć w zasypanych podziemiach – historycy uważają ją za mało wiarygodną, ale zainspirowała film „Fort 13” (1984).
• Fort XI „Duńkowiczki” – najlepiej przygotowany do zwiedzania: w kazamatach koszar działa muzeum narracyjne o mieście, budowie twierdzy, trzech oblężeniach i archeologii pola bitwy. We wrześniu 2026 roku fort wyróżniono jako „Odkrycie turystyczne roku” w etapie wojewódzkim konkursu Polskiej Organizacji Turystycznej.
• Fort VIII „Łętownia” – z ekspozycją i dioramami (punkt opatrunkowy, kuchnia polowa, życie w okopach).
• Fort I „Salis-Soglio” w Siedliskach – kilkadziesiąt metrów od granicy z Ukrainą.
• Fort XII „Werner” i Fort XV „Borek” – dobrze czytelne zespoły ceglanych koszar i wałów.

Na północnej trasie fortecznej, otwartej we wrześniu 2025 roku, są też wieża widokowa przy forcie IXa, 34-metrowa wieża w Ujkowicach, ruiny fortu X „Orzechowce” i skansen pola bitwy w Żurawicy-Bażantarii z odtworzonymi okopami.

Jak zwiedzać i ile czasu zaplanować

Na jeden fort z muzeum (np. Duńkowiczki) wystarczą 1–2 godziny. Na objazd kilku fortów samochodem zarezerwuj cały dzień. Twierdzę objeżdża zielony szlak rowerowy w dwóch pętlach – północnej (m.in. Bolestraszyce) i południowej (m.in. Borek i fort I) – a wokół fortów biegnie też czarny szlak pieszy. Zimą część tras nadaje się na narty biegowe.

Pamiętaj, że większość fortów to niezabezpieczone ruiny: są tu nieoświetlone korytarze, otwory i luźne fragmenty murów. Weź latarkę, solidne buty i nie wpuszczaj dzieci samych do wnętrz. Jesienią i zimą dzień jest krótki, a ścieżki bywają błotniste lub zaśnieżone.

Informacje praktyczne (stan na październik 2026)

• Ruiny fortów (np. San Rideau, Borek): teren otwarty, bez biletów.
• Muzeum w Forcie XI Duńkowiczki: wtorek–niedziela, w poniedziałki nieczynne; od listopada do marca 8:30–16:00 (ostatnie wejście 15:00), od kwietnia do października 9:30–17:00 (ostatnie wejście 16:00).
• Bilety do Fortu XI: normalny 35 zł, ulgowy 25 zł, rodzinny 2+2 100 zł, dzieci do 6 lat bezpłatnie; pakiet Łętownia + Duńkowiczki 45 zł (ulgowy 30 zł).
• Kontakt z muzeum: tel. +48 502 975 277, muzeum.dunkowiczki@gmail.com. Grupy i przewodnika rezerwuj wcześniej.

Dojazd i parking

Przemyśl leży przy autostradzie A4 (Kraków – Rzeszów – granica w Korczowej) i ma połączenia kolejowe z Krakowem i Rzeszowem. Najbliższe lotnisko to Rzeszów-Jasionka. Do Bolestraszyc dojedziesz z Przemyśla drogą na Jarosław – fort i arboretum są obok siebie. Do Fortu XI Duńkowiczki jedziesz drogą krajową nr 77; w Duńkowiczkach skręć w stronę Orzechowiec, a za kościołem w lewo do bezpłatnego parkingu.

W okolicy

Połącz forty z Arboretum w Bolestraszycach, starym miastem Przemyśla z Zamkiem Kazimierzowskim i Kopcem Tatarskim na Zniesieniu (który leżał w wewnętrznym pierścieniu twierdzy) oraz renesansowym Zamkiem w Krasiczynie.