Bazylika w Trzemesznie

Z zewnątrz widać przede wszystkim kopułę, ale najstarsze fragmenty tej świątyni pamiętają czasy Bolesława Krzywoustego. Bazylika Wniebowzięcia NMP i św. Michała Archanioła w Trzemesznie to dawny kościół klasztorny kanoników regularnych, w którym romańskie kolumny z XII wieku stoją pod późnobarokową kopułą wzorowaną na rzymskiej bazylice św. Piotra. To jeden z ciekawszych przystanków na Szlaku Piastowskim między Gnieznem a Mogilnem.

Historia: od kanoników do bazyliki

Początki kościoła wiążą się z kanonikami regularnymi, których do Trzemeszna sprowadził Bolesław Krzywousty. Wznieśli oni romańską świątynię i zabudowania klasztorne, a po kolejnych pożarach kościół odbudowano w stylu gotyckim, wykorzystując dawne fundamenty i część murów. Obecny kształt to efekt wieloletniej przebudowy prowadzonej przez opata Michała Kosmowskiego w latach 1764–1781; projekt na planie krzyża łacińskiego przypisuje się Efraimowi Schrögerowi, a jego realizację Józefowi Letzelbergowi. Konsekracja odbyła się w 1791 roku, a klasztor władze pruskie zamknęły w 1836 roku.

Najtrudniejszy rozdział przyniosła II wojna światowa. Niemcy wywieźli z kościoła cenne wyposażenie i urządzili w nim magazyn wojskowy, a 21 stycznia 1945 roku, opuszczając miasto, podpalili świątynię. Kopuła spłonęła doszczętnie. Odbudowa w latach 50. i 60. XX wieku objęła także staranną rekonstrukcję wnętrza. W 1969 roku papież Paweł VI nadał kościołowi tytuł bazyliki mniejszej.

Co zobaczyć

• Romańskie kolumny z XII wieku w zachodniej części kościoła i przypory przy wieżach zachodnich, typowe dla architektury romańskiej.
• Kamienną płytę nagrobną, dawniej wmurowaną w posadzkę, dziś pokazywaną na wystawie pod chórem.
• Gotyckie sklepienie gwiaździste zachowane z wcześniejszej przebudowy.
• Oktagon z kopułą – w czterech owalnych medalionach sceny ze Starego i Nowego Testamentu, m.in. ofiara Izaaka i ofiara Melchizedeka.
• Obraz Wniebowzięcia NMP w absydzie prezbiterium, dzieło Franciszka Smuglewicza.
• Polichromie nawy głównej z historią św. Wojciecha: męczeństwem, wykupieniem ciała od Prusów i złożeniem zwłok przez trzemeszeńskich kanoników.

Ciekawostki

Powojenną polichromię odtworzyli Ewa i Jerzy Wolscy, a obraz ołtarzowy NMP zrekonstruowała Zofia Wilińska. W 2018 roku wzmocniono konstrukcję kopuły, odnowiono absydę i prezbiterium, a ołtarz przesunięto bliżej wiernych. Od 1737 roku, na mocy konkordatu wschowskiego, królowie Polski mieli prawo mianować w Trzemesznie opatów komendatoryjnych – opactwo było więc łakomym kąskiem dla dworu. Obok bazyliki stoi odnowiony dawny pałac opacki, w którym dziś mieści się plebania.

Tripto podpowiada

Bazylika jest czynnym kościołem parafialnym przy pl. Kosmowskiego, więc wnętrze najlepiej oglądać między mszami; ich aktualny porządek podaje strona parafii. Na spokojne obejście wnętrza wystarczy 30–45 minut. Zacznij od zachodniej części pod chórem, gdzie są romańskie relikty, a dopiero potem przejdź pod kopułę – kontrast między XII a XVIII wiekiem robi wtedy największe wrażenie. Wizytę łatwo połączyć ze spacerem po centrum i z dawnym Alumnatem, a Gniezno leży około 20 km dalej.