Baszta - Wieża ratuszowa w Żninie

Na środku Placu Wolności w Żninie stoi masywna gotycka wieża, którą wszyscy nazywają Basztą – choć nigdy nie była częścią murów obronnych. To jedyny ocalały fragment średniowiecznego ratusza, wzniesiony po to, by w ogniotrwałych, murowanych wnętrzach chronić miejskie przywileje, księgi i akta. Dziś to oddział Muzeum Ziemi Pałuckiej, w którym piętro po piętrze odtworzono zbrojownię, salę rady i skarbiec, a na poddaszu pracuje zabytkowy mechanizm zegara.

Historia: wieża, która przetrwała ratusz

Impulsem do budowy był wielki pożar Żnina w 1447 roku, odnotowany przez Jana Długosza. Na podmokłym gruncie fundamentem musiały być potężne głazy, a piwnicę umieszczono płytko, częściowo nad ziemią – służyła jako miejska winiarnia. Prace przeciągały się z powodu kolejnych pożarów i zaraz; wieżę ukończono prawdopodobnie około 1494 roku (inne opracowania mówią ogólnie o latach 1447–1500). Pierwotnie kończyła się platformą obserwacyjną z blankami, z której strażnicy wypatrywali pożarów i zagrożeń.

Urzędnicy pracowali w przylegającym od północy drewnianym budynku ratusza, połączonym z wieżą gankiem na wysokości pierwszego piętra. Ta część spłonęła najpewniej w 1656 roku, w czasie potopu szwedzkiego – źródła podają też, że zniszczenia dopełnił pożar z 1692 roku. Przy odbudowie wieżę obniżono o jedną kondygnację i nakryto dachem namiotowym z barokowym hełmem. W 1755 roku zamontowano zegar ufundowany przez burmistrza Zenona Konwerskiego. Od 1865 roku w wieży mieściła się remiza strażacka (przy jej urządzaniu zniszczono sklepienie parteru), a po remoncie z lat 1960–1961 zamieszkało tu muzeum regionalne.

Co zobaczyć

Wieża stoi na planie kwadratu, który od wysokości pierwszego piętra przechodzi w ośmiobok – przejście maskują schodkowe łęki. Kondygnacje oddzielają fryzy, w tym fryz z cegieł ułożonych skośnie, a na trzecim poziomie widać okrągłą blendę. Ekspozycja prowadzi od dołu do góry:

• parter – zbrojownia z dawną bronią, m.in. halabardą i cepem bojowym, oraz repliką działka,
• I piętro – znaleziska z rewitalizacji rynku: ceramika z XV–XVI wieku i fragment rurociągu z 1528 roku,
• II piętro – Ława Miejska, gdzie radni obradowali i rozstrzygali drobniejsze sprawy sądowe,
• III piętro – zrekonstruowany skarbiec miejski z wagą,
• poddasze – mechanizm zegara.

Ciekawostki

W piwnicach zachowały się ślady średniowiecznego ogrzewania typu hypocaustum: palenisko, z którego kanały w murach rozprowadzały ciepłe powietrze na wyższe kondygnacje. Północna ściana wieży nie ma okien – bo przylegał do niej drewniany ratusz; we wnętrzu, na pierwszym piętrze, widać wnękę po przejściu na ganek. W murach tkwią kamienne kule armatnie, pamiątka po Szwedach. Lokalna legenda mówi o dwóch podziemnych korytarzach – do klasztoru lub fary i poza mury nad Małe Jezioro – ale badania georadarem w 2009 roku i prace archeologiczne w 2011 roku ich nie potwierdziły.

Tripto podpowiada

Muzeum publikuje godziny dla Baszty na sezon maj–wrzesień: wtorek–piątek 8:00–16:00 (kasa do 15:30), sobota–niedziela 10:00–15:00 (kasa do 14:30). Poza sezonem zadzwoń przed przyjazdem: (52) 30 20 293. Muzeum nie podaje osobnego cennika Baszty; w Magistracie przy Placu Wolności 1 bilet kosztuje 12 zł (ulgowy 10 zł). Na zwiedzanie wystarczy 30–45 minut, ale schody w wieży są wąskie i strome. Wizytę łatwo połączyć z przejazdem Żnińską Koleją Wąskotorową do Wenecji, gdzie działa Muzeum Kolei Wąskotorowej.