Zamek w Szczytnie

Ruiny krzyżackiego zamku w Szczytnie leżą między jeziorami Długim i Domowym Małym, tuż za ratuszem. Warownia z drugiej połowy XIV wieku była siedzibą prokuratora zakonnego, potem rezydencją myśliwską książąt pruskich, a Henryk Sienkiewicz umieścił w niej jedną z najmroczniejszych scen „Krzyżaków”. Po rewitalizacji rozpoczętej w 2018 roku mury znów czytelnie pokazują dawny układ zamku.

Historia: od strażnicy do trwałej ruiny

Około 1350 roku komtur elbląski Ortulf von Trier założył tu drewniano-ziemną strażnicę, od jego imienia nazwaną Ortulfsburg – stąd niemiecka nazwa miasta, Ortelsburg. Przy strażnicy powstała osada bartników, z której wyrosło Szczytno. Niespełna dwadzieścia lat później strażnicę spalili Litwini księcia Kiejstuta; RMF FM podaje rok 1370. Na jej miejscu Krzyżacy wznieśli murowany zamek na planie zbliżonym do kwadratu, ze studnią na dziedzińcu, przedzamczem, murami i fosą.

Zamek był siedzibą prokuratora, urzędnika zarządzającego jednym z okręgów państwa zakonnego. Po sekularyzacji zakonu w 1525 roku stracił znaczenie nadgranicznej twierdzy, a pod koniec XVI wieku przebudowano go na rezydencję myśliwską książąt pruskich. W XVII wieku opustoszał. W latach 1766–1792 rozebrano skrzydło północno-wschodnie i górne kondygnacje pozostałych skrzydeł, wcześniej zniknęły też wieża i mury z basztami.

Muzeum, ratusz i rewitalizacja

W XX wieku w ruinach mieściło się muzeum regionalne, a przed II wojną światową na dawnym przedzamczu stanął ratusz. Po przeniesieniu zbiorów do ratusza pozostałości znów niszczały. W latach 1990–1992 mury zabezpieczono jako trwałą ruinę. Miasto pozyskało 7,9 mln zł z funduszy UE, a prace rewitalizacyjne ruszyły w 2018 roku i zakończyły się w 2021 roku. Dziś w zamkowych pomieszczeniach odbywają się koncerty, warsztaty i wernisaże, a na dziedzińcu ratusza i w zamku odbywa się Jarmark Mazurski (w 2026 roku jego XXVII edycja).

Ciekawostki: Danusia i Jurand

W „Krzyżakach” to w szczycieńskich lochach przetrzymywana jest Danusia, porwana córka Juranda ze Spychowa. Tu także sam Jurand, na rozkaz komtura Zygfryda de Löwe, zostaje okaleczony: odcięto mu język i dłoń, a potem oślepiono. Powieściowy opis zamku w wielu szczegółach różni się jednak od faktów historycznych. Muzeum Mazurskie pokazuje ryciny z wydania „Krzyżaków” z 1900 roku i makietę zamku z 1931 roku.

Tripto podpowiada

• Ruiny stoją przy ul. Sienkiewicza, obok ratusza – obie atrakcje obejrzysz podczas jednego spaceru.
• Muzeum Mazurskie oferuje oprowadzanie po zamku krzyżackim (90 zł za grupę, po polsku) oraz łączone zwiedzanie muzeum i zamku (120 zł) – stan na październik 2026.
• Na ruiny z zewnątrz wystarczy 20–30 minut; z muzeum w ratuszu zaplanuj około półtorej godziny.
• Najwięcej życia jest tu latem, podczas imprez plenerowych; poza sezonem sprawdź dostępność wnętrz w muzeum.