Zamek w Koźminie Wielkopolskim

Zamek w Koźminie Wielkopolskim to gotycka warownia z drugiej połowy XIV wieku, którą Górkowie zamienili w renesansową rezydencję, a od XIX wieku zajmowały kolejne szkoły. Nad otynkowanymi skrzydłami góruje ceglana wieża, w której działa Muzeum Ziemi Koźmińskiej – z lochem o głębokości ponad 9 metrów, w którym „odsiaduje karę” Maćko Borkowic, i punktem widokowym nad miastem.

Historia: od Borkowica do szkoły ogrodniczej

Maćko Borkowic władał dobrami koźmińskimi w latach 1338–1358, zanim za bunt przeciw Kazimierzowi Wielkiemu skazano go na śmierć głodową. Archeolodzy badający zamek w latach 1983–1985 uznali, że inwestorem murowanej warowni był jego sukcesor, właściciel Koźmina w latach 1358–1392, wojewoda poznański Bartosz Wezenborg. W latach 1419–1449 zamek rozbudował Mościc ze Stęszewa, a od 1471 roku należał do rodu, który przyjął nazwisko Koźmińskich.

Na początku XVI wieku dobra kupił Łukasz Górka, a Andrzej II Górka, starosta generalny Wielkopolski, przekształcił twierdzę w rezydencję: trzy piętrowe skrzydła i mur kurtynowy z dominującą ośmioboczną wieżą. Okres największej świetności przyniósł Stanisław Przyjemski, właściciel od 1621 roku – dobudował skrzydło południowe, osuszył rozlewiska wokół zamku i założył ogród renesansowy. W 1623 roku gościł tu króla Zygmunta III Wazę z synem Władysławem.

Ostatni polski właściciel, Kazimierz Nestor Sapieha, w 1791 roku sprzedał dobra feldmarszałkowi Fryderykowi Adolfowi Kalckreuthowi, który w 1802 roku przyjmował w zamku króla pruskiego Fryderyka Wilhelma III. W 1856 roku zamek kupiło Królewskie Kolegium Szkolne w Poznaniu i odtąd mieściły się tu seminarium nauczycielskie, słynna szkoła ogrodnicza i kolejne szkoły – działają tu do dziś.

Co zobaczyć w Muzeum Ziemi Koźmińskiej

Muzeum otwarto 22 grudnia 1988 roku w dwóch izbach i początkowo prowadziło je Towarzystwo Miłośników Koźmina Wielkopolskiego. Po kapitalnym remoncie w latach 2022–2023 zajmuje osiem sal, a od początku jego kustoszem jest dr Michał Pietrowski.

• Izba renesansowa w wieży z jedynym czynnym kominkiem w zamku i wystrojem z piaskowca z początku XVI wieku; kopie portretów Łukasza z Wielkiego Koźmina, autora Kazań gnieźnieńskich, oraz portretów trumiennych Przyjemskich.
• Loch Maćka Borkowica – postać skazańca na zydlu, a od 2023 roku także tron z królem Kazimierzem Wielkim.
• Rekonstrukcje bryły zamku od XIV do XIX wieku, pamiątki szkół, powstania wielkopolskiego i sztandary koźmińskich organizacji.
• Izba etnograficzna na trzecim piętrze, z której wychodzi się na punkt widokowy z panoramą miasta.

Tripto podpowiada

• Godziny: w środy 9:00–10:30 i 16:00–18:00, w pierwszą niedzielę miesiąca 14:00–16:00; inne terminy po uzgodnieniu z kustoszem, tel. 694 621 289 (strona gminy, stan na październik 2026).
• Bilety: 15 zł normalny, 10 zł ulgowy, dzieci do 7 lat bezpłatnie; kupisz je w Bibliotece Publicznej przy ul. Zamkowej 2a. Przewodnik dla grupy do 15 osób kosztuje 75 zł.
• W zamku działa szkoła, więc poza godzinami muzeum budowlę oglądasz z zewnątrz, najlepiej od strony bramy.
• W pobliżu stoi gotycka fara z nagrobkiem Andrzeja Górki – dobra para do zamku.