Zamek w Jaworze

Mało który zamek w Polsce tak długo był więzieniem: piastowska rezydencja w Jaworze pełniła tę funkcję przez ponad dwieście lat, od czasów Fryderyka II aż do 1956 roku. Pod jednolitą XIX-wieczną elewacją kryje się jednak gotycki Wysoki Dom książąt jaworskich, renesansowa basteja i barokowa wieża zegarowa. To przystanek dla osób, które lubią czytać historię z murów, a nie z gablot.

Historia: stolica księstwa

Początkiem warowni była XIII-wieczna drewniana wieża na kamiennym fundamencie o wymiarach 6,3 × 7,6 m, otoczona wałem i fosą; później zastąpiła ją murowana wieża. Po 1274 roku, gdy powstało księstwo jaworskie, zamek stał się rezydencją książęcą, a wał zastąpiono murem o grubości aż 2,25 m. W latach 1278–1287 była to główna siedziba Bolka I Surowego, a potem jego następców z linii jaworsko-świdnickiej, aż do śmierci Bolka II Małego w 1368 roku. Z tego czasu pochodzi gotycki Wysoki Dom o wymiarach 29 × 9 m, który przetrwał w murach obecnego zamku.

Po 1392 roku rządzili stąd starostowie królów czeskich, a w 1393 roku odbył się tu pierwszy sejm nowej prowincji. W 1490 roku gościł na zamku Władysław Jagiellończyk, a 28 lipca 1687 roku królowa Marysieńka Sobieska, która jechała na kurację do Cieplic.

Wojny, pożary i więzienie

W latach 1510–1538 w narożniku zamku zbudowano dwukondygnacyjną basteję artyleryjską. W 1527 roku chłopi z Piotrowic napadli na zamek, żądając uwolnienia uwięzionego pastora. Po pożarze z 1552 roku zamek przebudowano w stylu renesansu, w czasie wojny trzydziestoletniej zajęli go Szwedzi, a w 1648 roku wojska cesarskie zdobyły go podstępem. Odbudowa w latach 1663–1665 przyniosła m.in. czworoboczną wieżę na dziedzińcu.

W 1746 roku z rozkazu Fryderyka II urządzono tu zakład psychiatryczny, a potem więzienie. W 1751 roku nadbudowano skrzydła i wieżę, niszcząc przy tym większość dawnych detali. W 1869 roku przebywało tu 692 więźniów, a od 1888 roku zamek był więzieniem kobiecym. Pod koniec 1944 roku Niemcy trzymali tu w fatalnych warunkach około 1500 kobiet, m.in. członkinie ruchu oporu z Francji, Belgii i Norwegii. W latach 1945–1956 działało tu więzienie polityczne.

Co zobaczyć

• Wieża zegarowa z 1665 roku, nadbudowana w 1751 roku o część ośmioboczną.
• Manierystyczny portal z 1656 roku z maszkaronem i wyrytym graffiti z herbem starosty oraz datą 1673.
• Basteja z początku XVI wieku, dziś nadbudowana.
• Wieże latrynowe i XIX-wieczna brama z krenelażem, głową lwa i żeliwnymi orłami.
• Pomnik na dziedzińcu upamiętniający kobiety więzione tu przez Niemców w latach 1943–1945.

Tripto podpowiada

Zamek nie jest muzeum: po 1956 roku zamieszkali w nim lokatorzy komunalni, a dziś mieszczą się tu instytucje i zakłady rzemieślnicze. Dziedziniec i elewacje obejrzysz w 30–45 minut, a o dostęp do wnętrz najlepiej zapytać w urzędzie miasta lub stowarzyszeniu Zamek Piastowski w Jaworze. W 2026 roku zapowiedziano remont zamku, więc część obiektu może być wyłączona z ruchu. Wizytę połącz z Kościołem Pokoju w Jaworze, wpisanym na listę UNESCO, który leży kilka minut pieszo stąd.