Wielka Synagoga w Tykocinie

Przed II wojną światową Żydzi stanowili mniej więcej połowę mieszkańców Tykocina — około 2 tysięcy osób. W dniach 25–26 sierpnia 1941 roku Niemcy zamordowali w pobliskim Lesie Łopuchowskim około 2,5 tysiąca osób — niemal całą tutejszą społeczność. Została po niej Wielka Synagoga z pierwszej połowy XVII wieku: dziś druga co do wielkości i jedna z najstarszych zachowanych synagog w Polsce, a od 1976 roku oddział Muzeum Podlaskiego z bogatą kolekcją judaików.

Bożnica po wielkim pożarze

Murowaną synagogę wzniesiono najpewniej po pożarze miasta w 1638 roku, w miejscu starszej, drewnianej bożnicy. Gmina żydowska istniała w Tykocinie od 1522 roku, a w XVII i XVIII wieku była jednym z najważniejszych ośrodków żydowskich na Podlasiu — działało tu wielu cenionych rabinów i talmudystów. W XVIII wieku do narożnika dobudowano niską wieżę, która pierwotnie służyła jako więzienie dla członków gminy. Z trzech stron do synagogi przylegały niskie przybudówki: sklepiki, domy nauki i babińce, z których kobiety śledziły modlitwę przez zakratowane okienka.

Wnętrze „z głębokości”

Budynek stoi na planie kwadratu 18 × 18 m, w stylu barokowym z licznymi elementami późnorenesansowymi. Główna sala modlitewna mierzy 18,0 × 17,6 m i ma 9 m wysokości. W jej środku stoi bima na czterech masywnych filarach z renesansową dekoracją, otoczona sklepieniem dziewięciopolowym. Posadzka jest celowo obniżona — nawiązuje do słów psalmu „Z głębokości wołam do Ciebie, Panie”. Na ścianach zachowały się barwne polichromie z roślinnymi wiciami, zwierzętami i wielkimi tablicami z hebrajskimi i aramejskimi tekstami modlitw. Na ścianie wschodniej stoi kamienny, bogato rzeźbiony Aron ha-kodesz, czyli szafa na zwoje Tory.

Zniszczenie i ratunek

W 1941 roku Niemcy zdewastowali i ograbili wnętrze, urządzając w nim magazyn. Po wojnie władze miejskie składowały tu nawozy sztuczne. W 1965 roku pożar strawił unikalną bibliotekę i archiwum gminy, a ocalałe księgi wyrzucono do rzeki. Ratunkiem okazał się gruntowny remont z lat 1974–1978. W 1992 roku synagogę odwiedził prezydent Izraela Chaim Herzog.

Co zobaczysz

W sali modlitewnej muzeum pokazuje zwoje Tory w koronach, tasy, tałesy, tefiliny, chanukije, menory i besaminki. W wieży urządzono pokój rabina i rekonstrukcję stołu nakrytego do wieczerzy paschalnej Seder. Przed wejściem widać fundamenty dawnych kramnic z pierwszej połowy XVIII wieku. Według legendy pewien rabin umieścił w wielkim żyrandolu amulety z modlitwami — gdy żyrandol urwał się w wigilię Jom Kipur, spadł podobno tak, że nikogo nie zranił.

Tripto podpowiada

Synagoga stoi przy ul. Koziej 2, tuż obok Małego Rynku, kilka minut spacerem od rynku głównego i kościoła Świętej Trójcy. Na muzeum przeznacz około godziny. Rocznie przyjeżdża tu kilkadziesiąt tysięcy osób, więc w letnie weekendy lepiej przyjść rano. Do Lasu Łopuchowskiego, gdzie stoją pomniki ofiar zbrodni z 1941 roku, jest kilka kilometrów — warto tam pojechać, by zrozumieć, dlaczego w Tykocinie nie ma już Żydów. Godziny otwarcia i ceny sprawdź na stronie Muzeum Podlaskiego.