Unesco w Polsce

Polska była na Liście światowego dziedzictwa od samego początku: na pierwszej liście, ogłoszonej we wrześniu 1978 roku, znalazły się Stare Miasto w Krakowie i kopalnia soli w Wieliczce. Dziś Polski Komitet ds. UNESCO wylicza 18 polskich obiektów – 16 dóbr kultury i 2 przyrodnicze – a najnowszym jest Modernistyczne Centrum Gdyni, wpisane w 2026 roku. Do tego dochodzą trzy Światowe Geoparki UNESCO. To gotowy szkielet podróży przez cały kraj, od Puszczy Białowieskiej po Park Mużakowski nad Nysą.

Jak to się zaczęło

Konwencję w sprawie ochrony światowego dziedzictwa przyjęto w Paryżu 16 listopada 1972 roku. Polska ratyfikowała ją jako jedno z pierwszych państw – 6 maja 1976 roku – a 29 czerwca tego roku złożyła dokument w UNESCO. Dzięki temu dwa lata później polskie zabytki trafiły na pierwszą listę. Kolejne wpisy przyszły szybko: Auschwitz-Birkenau i Puszcza Białowieska w 1979 roku, a w 1980 roku Stare Miasto w Warszawie – odbudowane po wojnie, gdy w sierpniu 1944 roku Niemcy zniszczyli około 85% jego zabudowy.

Pełna lista (rok wpisu)

• 1978 – Historyczne centrum Krakowa (z Wawelem i Kazimierzem); Królewskie Kopalnie Soli w Wieliczce (od 2013 roku razem z Bochnią)
• 1979 – Auschwitz-Birkenau; Puszcza Białowieska (wpis wspólny z Białorusią)
• 1980 – Stare Miasto w Warszawie
• 1992 – Stare Miasto w Zamościu
• 1997 – Średniowieczny zespół miejski Torunia; Zamek krzyżacki w Malborku
• 1999 – Kalwaria Zebrzydowska
• 2001 – Kościoły Pokoju w Jaworze i Świdnicy
• 2003 – Drewniane kościoły południowej Małopolski (Binarowa, Blizne, Dębno, Haczów, Lipnica Murowana, Sękowa)
• 2004 – Park Mużakowski (wspólnie z Niemcami)
• 2006 – Hala Stulecia we Wrocławiu
• 2013 – Drewniane cerkwie w polskim i ukraińskim regionie Karpat
• 2017 – Kopalnia rud ołowiu, srebra i cynku w Tarnowskich Górach
• 2019 – Krzemionki, pradziejowe kopalnie krzemienia pasiastego
• 2021 – Lasy bukowe w Bieszczadach jako część transgranicznego wpisu buczyn Karpat i Europy
• 2026 – Modernistyczne Centrum Gdyni

Geoparki i kolejni kandydaci

Światowe Geoparki UNESCO to osobny program. W Polsce są trzy: polsko-niemiecki Łuk Mużakowa (od 2015 roku, jeden z pięciu transgranicznych geoparków na świecie), Geopark Świętokrzyski (od 2021 roku) i Kraina Wygasłych Wulkanów (od 2024 roku). Na polskiej liście informacyjnej, czyli liście kandydatów, są m.in. Gdańsk, Kanał Augustowski, Pieniński Przełom Dunajca, młyn papierniczy w Dusznikach-Zdroju oraz historyczny kompleks górnictwa węglowego w Zabrzu. W 2004 roku w Toruniu powstała Liga Polskich Miast i Miejsc UNESCO.

Tripto podpowiada

Kraków to najlepsza baza: w zasięgu jednodniowych wycieczek leżą Wieliczka i Bochnia, Kalwaria Zebrzydowska, Auschwitz-Birkenau w Oświęcimiu, drewniane kościoły w Dębnie, Lipnicy Murowanej, Binarowej i Sękowej oraz cerkwie w Kwiatoniu, Owczarach i Powroźniku. Południowy zachód łączy w jednej trasie Halę Stulecia, Kościoły Pokoju w Świdnicy i Jaworze oraz podziemia Tarnowskich Gór. Północ to Toruń, Malbork i Gdynia, a wschód – Zamość i Puszcza Białowieska.

Przy zabytkach szukaj tablic z emblematem światowego dziedzictwa – w Wieliczce przy wyjściu z kopalni stoi kamień z datą wpisu 1978, a pamiątkowa tablica upamiętnia obiekty z pierwszej listy. Godziny i bilety sprawdzaj na stronach poszczególnych obiektów; w przypadku najpopularniejszych miejsc, jak kopalnie soli czy Auschwitz-Birkenau, dostępność wejść w sezonie najlepiej sprawdzić z wyprzedzeniem.