Stara Karczma w Jeleśni

Przy rynku w Jeleśni, w sercu Żywiecczyzny, stoi drewniana karczma, w której od pokoleń się je i pije – i tak jest do dziś. Stara Karczma to zanikający typ polskiej karczmy wiejskiej i jeden z dwóch oryginalnych obiektów tego rodzaju na Podbeskidziu. Według podań zaglądali tu beskidzcy zbójnicy, w tym słynny w okolicy Jurek Fiedor zwany Proćpakiem.

Ile lat ma karczma?

Źródła podają różnie. Najczęściej budynek datuje się na drugą połowę XVIII wieku, ale pojawiają się też ogólniejsze datowania na wiek XVI, XVII lub XVIII. Według miejscowych podań karczmę zbudowali pasterze wołoscy, a pierwotnie miała służyć jako leśniczówka. Na stropie głównej sali widnieje data 1774 – według przekazów belki przeniesiono z krakowskich Sukiennic na wniosek krakowskiego kustosza, choć część opisów traktuje to jako legendę. W XIX wieku karczmę gruntownie wyremontowano i dobudowano ganek frontowy.

Gospoda przy szlaku na Orawę

Wiejskie karczmy stawiano zwykle w centrum wsi, blisko kościoła i traktu. W Jeleśni karczma stoi na północny zachód od kościoła, przy placu targowym, na dawnym szlaku kupieckim łączącym Żywiec z Orawą – krainą po drugiej stronie Beskidu Żywieckiego, należącą niegdyś do Górnych Węgier. Karczmy były miejscami spotkań, wozowniami na trasie i noclegowniami; dawniej miało je 70–80% beskidzkich wsi. Na Żywiecczyźnie przetrwały nieliczne – obok jeleśniańskiej m.in. słynny „Rzym” w Suchej Beskidzkiej.

Pierwszym właścicielem był prawdopodobnie arcyksiążę Karol Ludwik Habsburg, który w 1833 roku kupił dobra żywieckie. Później karczma należała do rodziny Witków z Jeleśni, a w 1954 roku przejęła ją Gminna Spółdzielnia „Samopomoc Chłopska”. W czasie II wojny światowej budynek uszkodził pocisk artyleryjski; w latach 50. wzmocniono ściany i fundamenty, rozebrano przybudówki i wymieniono pokrycie dachu.

Na co zwrócić uwagę

• polski dach łamany kryty gontem nad bryłą w kształcie litery L,
• ściany zrębowe z nieobielonych belek, uszczelniane („mszone”) słomą,
• otwarty ganek na dwóch słupach przed wejściem od wschodu i dwuskrzydłowe drzwi klepkowe w portalach ze ściętymi narożnikami,
• sień z brukiem i sklepieniem żaglastym na gurtach, a w dawnej wozowni posadzka z kamiennych płyt,
• belkowe stropy i datę 1774 na stropie głównej sali,
• tylną bramę wjazdową w elewacji zachodniej – ślad dawnej funkcji zajazdu z wozownią.

Tripto podpowiada

Stara Karczma działa jako restauracja z kuchnią regionalną, a nie muzeum – wnętrze najlepiej zobaczyć przy posiłku, z szacunkiem dla gości i obsługi. Godziny otwarcia podawane w różnych miejscach się różnią, więc sprawdź je przed przyjazdem. Karczma leży na Szlaku Architektury Drewnianej województwa śląskiego; po obiedzie przejdź przez rynek do pobliskiego kościoła św. Wojciecha.