Romantyczne ruiny wieży w Orzechu

Na zadrzewionym wzgórzu na wschód od Orzecha, wsi w gminie Świerklaniec, stoi okrągła kamienna baszta, którą wielu bierze za resztkę średniowiecznego zamku. W rzeczywistości to sztuczna ruina, wzniesiona najprawdopodobniej w XIX wieku jako budowla ogrodowa rodu Henckel von Donnersmarck ze Świerklańca. Krótki spacer do niej łączy legendę o „zamku” z ciekawą historią mody na romantyczne ruiny.

Ruina zbudowana od razu jako ruina

Narodowy Instytut Dziedzictwa opisuje obiekt jako element swobodnego założenia parkowego, powiązanego z rezydencją Donnersmarcków w Świerklańcu. Takie budowle stawiano w parkach w stylu angielskim, gdy w kompozycji ogrodu brakowało autentycznych ruin – udawały zrujnowane zamki, mosty czy świątynie i miały skłaniać do refleksji nad przemijaniem. Sam Orzech był własnością Donnersmarcków od ok. XVII wieku: ze 227 ha wsi aż 181 ha należało do panów ze Świerklańca.

Budowla w Orzechu naśladowała średniowieczny zamek. Wzniesiono ją z kamienia łamanego, a cegłę użyto w obramieniach wejścia i łukach okien. Pierwotnie miała plan zbliżony do kwadratu z czterema basztami w narożnikach, ryzalitem w elewacji zachodniej i wejściem od północy zwieńczonym łukiem ostrym, z otworami strzelniczymi w kształcie dziurki od klucza.

Ozdoba, chłodnik i przystanek na polowaniu

Ruina nie była wyłącznie dekoracją. Według NID pełniła też funkcję chłodnika, a ponieważ stała w zachodniej części rozległego założenia parkowego, służyła jako miejsce odpoczynku podczas polowań w świerklanieckich lasach. W okresie międzywojennym na środku dawnego dziedzińca zbudowano wieżę ciśnień. Pocztówka wydana ok. 1900 roku w Tarnowskich Górach pokazuje jeszcze wysoką wieżę i mury z ostrołukowymi otworami.

Co zostało

Do dziś przetrwały pozostałości jednej baszty i przylegające do niej fragmenty muru. Nie wiadomo dokładnie, kiedy i dlaczego budowla zaczęła niszczeć; NID przypuszcza, że proces ruszył w drugiej połowie XX wieku, gdy zniszczeniu uległy także rezydencje świerklanieckiego zespołu. Obiekt jest wpisany do rejestru zabytków województwa śląskiego pod numerem A/635/66.

Tripto podpowiada

• Jak dojść: ruiny stoją w lesie na wzgórzu, otoczonym polami, na wschód od zabudowy Orzecha. Gęsty drzewostan mocno zasłania basztę, więc wypatruj jej z bliska.
• Bezpieczeństwo: mury są zniszczone – nie wspinaj się na nie i uważaj z dziećmi.
• Kiedy: wczesną wiosną i późną jesienią, bez liści, baszta jest najlepiej widoczna.
• W okolicy: Świerklaniec, gdzie stały rezydencje Donnersmarcków, z którymi ruina tworzyła jedno założenie.