Pałac w Pilicy

Pałac w Pilicy, nazywany też zamkiem, to jedna z najbardziej niezwykłych rezydencji Jury Krakowsko-Częstochowskiej. W jednym założeniu łączy włoską willę z późnego renesansu i twierdzę bastionową z XVII wieku. Przez ponad trzy stulecia należał do możnych rodów: Padniewskich, Zbaraskich, Warszyckich i Sobieskich. Dziś jest zaniedbany i od lat czeka na rozstrzygnięcie sporu o własność. Mimo to spacer wokół bastionów i po rozległym parku robi duże wrażenie i dobrze łączy się z wycieczką Szlakiem Orlich Gniazd.

Historia: od renesansowej willi do twierdzy

• W XIV wieku Pilica należała do Toporczyków, właścicieli zamku w Smoleniu. Prawdopodobnie to oni wznieśli tu pierwszą warownię.
• W 1570 roku dobra kupił od Jana Pileckiego bp Filip Padniewski. Nieco przed 1605 rokiem Wojciech Padniewski rozpoczął budowę późnorenesansowej rezydencji.
• Od 1613 roku właścicielem był Jerzy Zbaraski. Około 1620 roku dobudował salę wspartą na kolumnach i dwukondygnacyjną loggię o 13 arkadach, wzorowaną na włoskich willach.
• W 1623 roku przy fortyfikacjach pracował wenecki inżynier Andrea dell'Aqua. Powstał czworobok z sześcioma bastionami i fosą szeroką na ok. 20 m.
• Około 1640–1650 Stanisław Warszycki dokończył wały z kazamatami, rawelin i most zwodzony. W listopadzie 1655 roku twierdzę na krótko zajęli Szwedzi, w lutym 1656 roku Warszycki ją odzyskał. Szwedzi wrócili tu w 1705 roku, podczas wojny północnej.
• W 1731 roku pałac kupiła Maria Józefa Sobieska z Wesslów. Dobudowała barokowy taras i rozebrała dwa bastiony, przez co forteca straciła wartość militarną.

XIX i XX wiek

Po okresie upadku, gdy w 1846 roku zawalił się dach, pałac odnowił Christian August Moes. Leon Epstein w latach 1875–1880 nadał mu obecną, neorenesansową szatę i postawił romantyczną bramę. Od 1908 roku majątek należał do Arkuszewskich. W czasie okupacji niemiecka żandarmeria rozstrzelała pod murami ok. 80 Polaków i ok. 70 Żydów, co upamiętnia miejsce straceń przy bastionach. Po wojnie w pałacu działały dom dziecka, a w latach 1957–1982 zakład poprawczy dla chłopców.

W maju 1989 roku zespół kupiła od Skarbu Państwa Barbara Piasecka-Johnson. Do 1991 roku odnowiono część budynków, po czym prace stanęły z powodu roszczeń spadkobierców Arkuszewskich. W 1996 roku sąd uznał umowę sprzedaży za nieważną. Spór nie został zakończony przed śmiercią milionerki w 2013 roku, a budynek niszczeje.

Co zobaczyć

• Elewacje pałacu z arkadową loggią, rzeźbami sfinksów i neorenesansowym detalem. Oglądasz je wyłącznie z zewnątrz.
• Mury bastionowe z cegły, miejscami zrujnowane, oraz miejsce straceń z czasów II wojny światowej.
• Park o powierzchni ok. 10 ha, uznany za pomnik przyrody jako dzieło sztuki ogrodowej. Rośnie tu Lipa Królowej Elżbiety o obwodzie ok. 6 m, nazwana na cześć Elżbiety z Pilczy, żony Władysława Jagiełły. W parku jest też kurhan upamiętniający powstańców styczniowych.

Informacje praktyczne

Pałac nie jest udostępniony do zwiedzania, a wnętrza są zamknięte. Park i otoczenie murów są dostępne bezpłatnie przez cały rok (stan na październik 2026). Nie wchodź na teren ogrodzony ani do zrujnowanych części budynków. Na spacer wokół zespołu wystarczy 45–60 minut. Alejki parkowe nadają się na spacer z dziećmi i psem na smyczy.

Dojazd: Pilica leży w powiecie zawierciańskim, ok. 20 km na wschód od Zawiercia. Z Krakowa i Katowic jedzie się samochodem około godziny. Pałac stoi tuż przy centrum miasteczka; samochód zostawisz w okolicy rynku.

W okolicy

Kilka kilometrów od Pilicy stoją ruiny zamku Pilcza w Smoleniu i zaczyna się Dolina Wodącej. Na wschodnim skraju miasta leży Góra św. Piotra z drewnianą dzwonnicą. Kilkanaście kilometrów na zachód leży jeden z najsłynniejszych zamków Jury, Ogrodzieniec w Podzamczu. W samej Pilicy warto zajrzeć do kościoła św. Jana Chrzciciela i obejrzeć dawny układ urbanistyczny miasta.