Pałac w Pilicy

Pałac w Pilicy, zwany też zamkiem, to jedna z nietypowszych rezydencji Jury Krakowsko-Częstochowskiej: palazzo in fortezza, czyli włoska willa wkomp arowana w twierdzę bastionową. Pierwszą późnorenesansową budowlę rozpoczął tu nieco przed 1605 rokiem Wojciech Padniewski, kasztelan oświęcimski. Pałac stoi blisko źródeł Pilicy, największego lewego dopływu Wisły, a jego losy przez trzy stulecia wiązały się z wielkimi rodami Rzeczypospolitej.

Włoska willa i twierdza

Około 1620 roku Jerzy Zbaraski dodał salę nad dziedzińcem, wspartą na dwóch rzędach kolumn, oraz dwukondygnacyjną loggię o 13 arkadach — pałac przybrał formę włoskiej willi. Pierwsze fortyfikacje projektował w 1623 roku Andrea dell'Aqua, inżynier znany z prac przy Zamościu: czworobok z sześcioma bastionami i fosą o szerokości 20 metrów. W latach 1640–1650 Stanisław Warszycki dokończył wały z kazamatami, rawelin i most zwodzony. W listopadzie 1655 roku twierdzę na krótko zajęli Szwedzi; w lutym 1656 roku odzyskał ją Warszycki. W latach 1731–1740 Maria z Wesslów Sobieska dobudowała barokowy taras i rozebrała dwa bastiony.

Dzieje późniejsze i dzisiaj

W latach 1875–1880 Leon Epstein nadał pałacowi neorenesansową szatę z ceglanym licem. Od 1908 roku majątek należał do Arkuszewskich; po II wojnie światowej pałac stopniowo popadał w ruinę. W 1990 roku Barbara Piasecka-Johnson rozpoczęła gruntowną odbudowę, przerwaną po wielu rozprawach spadkowych. Dziś pałac ogląda się z zewnątrz: wokół murów obronnych leżą kurhan powstańczy z 1863 roku, cmentarz wojenny z 1914 roku i park z Lipą Elżbiety o obwodzie ponad 7 metrów.