Muzeum Martyrologiczne w Żabikowie

Naziści nazywali go „obozem krwawej zemsty”. Przez niemiecki obóz karno-śledczy w Żabikowie, działający w latach 1943–1945 na skraju dzisiejszego Lubonia pod Poznaniem, przeszło około 40 tysięcy więźniów. Od 1979 roku na terenie dawnego obozu działa Muzeum Martyrologiczne, które we wrześniu 2026 roku otworzyło nowe skrzydło i trzykrotnie powiększyło powierzchnię wystaw. Wstęp jest bezpłatny.

Historia obozu

Oficjalna nazwa brzmiała: Więzienie Policji Bezpieczeństwa i Wychowawczy Obóz Pracy Poznań-Junikowo (niem. Posen-Lenzingen). Początkowo w tym miejscu planowano obóz pracy przymusowej dla Żydów, budujących autostradę z Poznania do Berlina. Od kwietnia 1943 roku, po likwidacji więzienia w Forcie VII, Żabikowo przejęło jego rolę i stało się obozem karno-śledczym poznańskiego gestapo. Więziono tu przede wszystkim polską inteligencję z ziem wcielonych do III Rzeszy, członków konspiracji, jeńców radzieckich, niemieckich komunistów, Świadków Jehowy i obywateli innych państw.

Jednocześnie przebywało tu średnio około 2000 osób, pilnowanych przez 80–100 esesmanów. Obóz składał się z ośmiu baraków dla więźniów i dziesięciu budynków administracyjnych; basen przeciwpożarowy pośrodku służył jako miejsce kaźni, były też bunkry karne i klatki z drutu kolczastego. W czerwcu 1944 roku Niemcy rozstrzelali tu kierowniczą grupę Szarych Szeregów. Pełnej liczby ofiar nie ustalono – w miejscowym urzędzie stanu cywilnego zachowało się 251 aktów zgonu więźniów.

Marsz śmierci

W nocy z 20 na 21 stycznia 1945 roku Niemcy rozpoczęli ewakuację obozu. Z 500 osób pognanych na zachód do Sachsenhausen po tygodniu dotarło tylko 208. Około 80 chorych więźniów, niezdolnych do marszu, zamknięto w baraku przy głównej bramie, który następnie podpalono – wszyscy zginęli. Sprawców nigdy nie postawiono przed sądem.

Co zobaczyć

• Teren dawnego obozu z miejscami pamięci i pomnikiem „Nigdy wojny” autorstwa Józefa Gosławskiego.
• Nowe skrzydło otwarte 10 września 2026 roku – ponad 1000 m² powierzchni i trzy wystawy: „Otwieramy magazyny” z pamiątkami po więźniach Żabikowa i Fortu VII, „Ślady przeszłości” z przedmiotami odnalezionymi podczas badań archeologicznych oraz „Sprawcy” – o załodze obozu, urządzona w piwnicy tzw. willi komendanta.
• Wystawy stałe o historii obozu.

Muzeum opiekuje się też miejscami pamięci w Chełmnie nad Nerem (od 2013 roku jego oddziałem jest Muzeum byłego niemieckiego Obozu Zagłady Kulmhof), a od 2025 roku także Muzeum Martyrologii Wielkopolan – Fort VII w Poznaniu. Dzięki temu w jednej instytucji opowiadana jest historia trzech niemieckich miejsc kaźni z czasów okupacji Wielkopolski.

Tripto podpowiada

Muzeum mieści się przy ul. Niezłomnych 2 w podpoznańskim Luboniu. Wstęp jest bezpłatny; ostatnie wejście na teren obozu i na wystawy – pół godziny przed zamknięciem. Po otwarciu nowego skrzydła muzeum zmieniło godziny, więc sprawdź je na zabikowo.eu przed wizytą. Grupy, które chcą zwiedzać z przewodnikiem muzeum, powinny zgłosić się co najmniej trzy dni wcześniej. Muzeum nie zaleca zwiedzania dzieciom poniżej 12 lat. Na teren i wystawy zarezerwuj 1,5–2 godziny, a jeśli chcesz poznać całą historię, połącz wizytę z Fortem VII w Poznaniu.