Muzeum Gazownictwa w Paczkowie

15 lipca 1977 roku w paczkowskiej gazowni ugaszono ostatni wózek koksu – nie wodą, lecz symboliczną lampką szampana. Ten wózek, razem z koksem, stoi dziś w muzeum. Paczków ma jedyny w Polsce obiekt, w którym w całości zachowały się urządzenia do produkcji gazu miejskiego, a w dawnym zbiorniku gazu zgromadzono około 600 gazomierzy – prawdopodobnie największą taką kolekcję w Europie.

Historia: gaz dla małego miasta

Gazownię przy ul. Pocztowej budowano w latach 1898–1901. Mroźnego dnia 31 grudnia 1901 roku burmistrz Bergmann uroczyście uruchomił produkcję. Budowa kosztowała 90 tys. marek. Gaz oświetlał ulice i rynek, napędzał pompy wodociągowe i służył do gotowania; na początku pracował tylko jeden piec pięcioretortowy. W latach 30. XX wieku z gazu korzystało około 700 gospodarstw – prawie 85% wszystkich w mieście.

Paczków niewiele ucierpiał w czasie wojny i już w połowie 1945 roku gazownia znowu działała. Na przełomie lat 50. i 60. zmodernizowano produkcję, a liczba odbiorców wzrosła z 735 w 1955 roku do 1450 w 1968 roku. Rozbudowa sieci gazu koksowniczego oznaczała jednak koniec małych gazowni – zakład wyłączono w 1977 roku i niemal od razu zaczęto tworzyć muzeum. Uroczyste otwarcie odbyło się 23 listopada 1991 roku; w latach 2005–2007 placówkę gruntownie zmodernizowano.

Co zobaczyć

Ekspozycja zajmuje około 1000 m² i obejmuje ponad 3 tysiące eksponatów. Budynki i urządzenia wyglądają niemal tak jak sto lat temu, gdy gazownia zaczynała pracę.

• Ciąg produkcyjny gazu z węgla – piece poziomo-retortowe (jeden z nich rozcięto, by zajrzeć do środka), chłodnice, odsmalacz, płuczki amoniakalne i naftalenowa, skrzynie odsiarczające i gazomierz rotorowy.
• Kolekcja gazomierzy w zabytkowym zbiorniku gazu z 1902 roku – od miechowych domowych po wielkie przemysłowe. Najstarsze, firm Kromschröder i Elster, pochodzą z końca XIX wieku. Są też gazomierze na żetony, wycofane w Polsce po wojnie.
• Sprzęt domowy na gaz: lodówki gazowe, żelazka, lokówki, lutownica, kuchenki od jednego do pięciu palników, taborety gazowe i piekarniki. Znaczna część wciąż jest sprawna.
• Maszyny: bezogniowa lokomotywa parowa z 1927 roku z wrocławskiej gazowni, silnik gazowy z 1927 roku z Cieplic, który przez przekładnie pasowe napędzał urządzenia zakładu, oraz palarka kawy z Głogówka.
• Lampy i reklama – od żeliwnych latarń ulicznych po kryształowe kinkiety, a także plakaty z hasłami w rodzaju „Gaz – to jedynie kulturalne paliwo”.

Ciekawostki

Teren muzeum oświetlają czynne latarnie gazowe. W Polsce uliczne oświetlenie gazowe przetrwało tylko w kilku miastach, m.in. w Warszawie, Krakowie i Wrocławiu, więc ich ciepłe, żółtawe światło to dziś rzadkość. Zbiory dokumentów obejmują okres od powstania pierwszych gazowni w Polsce aż do końca produkcji gazu świetlnego w 1998 roku.

Tripto podpowiada

Muzeum (ul. Pocztowa 6, tel. 77 431 68 34) jest czynne od wtorku do soboty w godz. 9:00–17:00; w niedziele i poniedziałki zamknięte. Ceny w październiku 2026 roku: bilet normalny 12 zł, ulgowy 10 zł, szkolny 8 zł, dzieci do 6 lat wchodzą bezpłatnie. Na zwiedzanie zarezerwuj 1–1,5 godziny. Muzeum ma też salę konferencyjną i cztery pokoje gościnne z 10 miejscami noclegowymi. Najlepszy moment na zdjęcia to zmierzch, gdy zapalają się gazowe latarnie na dziedzińcu.