Las Murckowski w Katowicach

Najwyższy punkt Katowic nie jest blokowiskiem ani hałdą, tylko porośniętym bukami Wzgórzem Wandy (ok. 357 m n.p.m.). Na jego stokach chroniony jest rezerwat Las Murckowski – fragment lasu mieszanego, który najlepiej w regionie przypomina dawną Puszczę Śląską. Ponadstuletnie buki rosną tu kilkaset metrów od czteropasmowej drogi do Bielska-Białej.

Historia: od 7 do ponad 140 hektarów

Rezerwat utworzono 18 grudnia 1953 roku na zaledwie ok. 7 ha. W 1989 roku powiększono go do ok. 100 ha, a zarządzeniem Regionalnego Dyrektora Ochrony Środowiska w Katowicach z 22 listopada 2022 roku – do 141,56 ha. Dziś składa się z trzech części, otoczonych otuliną o łącznej powierzchni ponad 256 ha. Najstarszy, zachodni fragment przy dawnej kopalni „Murcki” oddziela od reszty ulica Bielska – droga szybkiego ruchu Katowice–Bielsko-Biała.

Celem ochrony jest zachowanie lasu o cechach naturalnych tuż obok wielkiej aglomeracji. Rezerwat ma charakter naukowy i dydaktyczny, a zagrożeniem pozostają tu ruch samochodowy i skutki podziemnej eksploatacji węgla.

Co zobaczyć

Najcenniejszy jest bukowy starodrzew – według opisów rezerwatu drzewa mają ponad 150 lat, a wśród nich rosną pomnikowe buki i dęby. Dominuje kwaśna buczyna niżowa. Teren jest mocno pofałdowany dolinkami potoków, a na obszarze rezerwatu biją źródła potoku Przyrwa.

• Flora – ok. 210 gatunków roślin naczyniowych, m.in. śnieżyczka przebiśnieg, kruszczyk szerokolistny, listera jajowata, kopytnik, marzanka wonna i konwalia majowa. W runie pojawiają się też gatunki górskie, jak kokoryczka okółkowa i lepiężnik biały.
• Grzyby – chronione sromotnik smrodliwy i wachlarzowiec olbrzymi, związany z rozkładającym się drewnem buków.
• Mchy – badania z lat 1995–1997 wykazały kilkadziesiąt gatunków mchów i wątrobowców.
• Zwierzęta – dzięcioły, rudziki, kukułki, ropuchy szare, jaszczurki zwinki i wiewiórki; 33 gatunki objęte są ochroną prawną.

Ciekawostki

Las Murckowski to tylko część dużo większego kompleksu Lasów Murckowskich (ok. 90 km² na terenie Katowic, Tychów i Mysłowic), które przez stulecia należały do dóbr pszczyńskich. W 1865 roku cztery żubry z Białowieży, wymienione przez księcia pszczyńskiego na dwadzieścia jeleni, trafiły najpierw właśnie w okolice Murcek – zanim stały się słynnymi żubrami pszczyńskimi. W tym samym kompleksie, w dolinie Ślepiotki, leży drugi katowicki rezerwat – Ochojec (od 1982 roku), chroniący stanowisko rzadkiego liczydła górskiego.

Tripto podpowiada

Rezerwat można zwiedzać wyłącznie po wyznaczonej trasie spacerowej – pieszo i rowerem. Szersze pętle po Lasach Murckowskich wyznaczają znakowane szlaki piesze i rowerowe. Na sam spacer przez buczynę zarezerwuj 1–2 godziny; najlepiej wybrać się wiosną, gdy kwitnie runo, albo jesienią, gdy buki żółkną. Przy ulicach Białobrzeskiej i Węgierskiej uważaj na zamierające drzewa – w 2026 roku Nadleśnictwo Katowice usuwało tam pojedyncze okazy zagrażające drodze.