Muzeum na Nikiszowcu

Do lat 80. XX wieku kobiety z Nikiszowca przynosiły tu kosze z pościelą, prały na tarach w murowanych korytach i wałkowały bieliznę w elektrycznym maglu. Dziś w dawnej pralni przy ul. Rymarskiej 4 działa Dział Etnologii Miasta Muzeum Historii Katowic, potocznie zwany Muzeum na Nikiszowcu. To najlepsze miejsce, by zrozumieć, jak naprawdę żyło się na najsłynniejszym osiedlu robotniczym w Polsce.

Historia: od pralni do muzeum

Nikiszowiec zbudowano w latach 1908–1919 dla górników kopalni „Giesche” według projektu Emila i Georga Zillmannów z Charlottenburga. W mieszkaniach nie było łazienek, więc koncern postawił w największym kwartale osiedla pralnię z maglem i suszarnią. Kobiety gotowały pościel w kotłach, korzystając z gorącej wody z kopalnianej ciepłowni, a mokre rzeczy suszyły na strychach albo na piętrze pralni. W 1996 roku w budynku powstała Galeria Magiel, która zbierała pamiątki od mieszkańców. Miasto kupiło obiekt od kopalni „Wieczorek” w 2005 roku, a po remoncie, 8 kwietnia 2011 roku, otwarto tu oddział Muzeum Historii Katowic.

Co zobaczyć

• „Woda i mydło najlepsze bielidło. W pralni i maglu na Nikiszowcu” – wystawa otwarta 25 lutego 2013 roku, nagrodzona Sybillą 2013. Pokazuje cały cykl pracy: od dźwigania kosza, przez pranie na tarze, suszenie i maglowanie, po układanie pachnącej bielizny owiniętej płóciennym maglownikiem.
• „U nos w doma na Nikiszu” – mieszkanie robotnicze w trzech salach (kuchnia oraz dwie izby) z oryginalnym wyposażeniem; wystawa była nominowana do Sybilli 2012.
• „Wokół mistrzów Grupy Janowskiej” – obrazy malarzy nieprofesjonalnych z Janowa i Nikiszowca, m.in. Ewalda Gawlika i Erwina Sówki.
• Wystawy czasowe – od haftu w śląskim domu po fotografie kopalnianych podziemi.

Ciekawostki

Typowe mieszkanie na Nikiszowcu miało dwa pokoje z kuchnią i około 63 m², a na całym osiedlu powstało mniej więcej tysiąc mieszkań. Przy wejściu do muzeum od 2 października 2023 roku stoją dwa beboki – śląskie straszki z ludowych opowieści – Sztefa i Erwinek. Upamiętniają Stefanię Blaut i malarza Erwina Sówkę. Samo osiedle jest pomnikiem historii od 2011 roku, leży na Szlaku Zabytków Techniki Województwa Śląskiego, a od 2018 roku także na Europejskim Szlaku Dziedzictwa Przemysłowego (ERIH).

Tripto podpowiada

Na wystawy zaplanuj około godziny, a na spacer po osiedlu kolejne 1–2 godziny. Zacznij od muzeum, a potem obejdź kwartały z czerwonej cegły, plac Wyzwolenia i neobarokowy kościół św. Anny, który również zaprojektowali Zillmannowie. Aktualne godziny otwarcia i cennik sprawdź przed przyjazdem na stronie Muzeum Historii Katowic. Warto mieć w głowie filmy Kazimierza Kutza, „Sól ziemi czarnej” i „Perłę w koronie”, które opowiadają o świecie tutejszych górników.