Kościół św. Klemensa w Wieliczce

Przez wieki była to parafia górników: codziennie rano odprawiano tu mszę kopacką dla załogi schodzącej pod ziemię, a ołtarze fundowali żupnicy, czyli zarządcy królewskiego przedsiębiorstwa solnego. Kościół św. Klemensa w Wieliczce stoi naprzeciw Zamku Żupnego, kilkaset metrów od Kopalni Soli, a jego patron – papież Klemens – uchodzi za pierwszego patrona górników. W podziemiach kaplicy Morsztynów przechowywana jest monstrancja z 1490 roku.

Trzy kościoły w jednym miejscu

Pierwsza wzmianka o parafii pochodzi z bulli papieża Grzegorza IX z 1229 roku; pierwotna świątynia była zapewne drewniana. W latach 1333–1370 mieszczanie wznieśli murowany kościół gotycki. Przetrwał on do końca XVIII wieku, kiedy podziemne wstrząsy naruszyły jego konstrukcję – w 1786 roku rozebrano go aż do fundamentów. Obecny kościół zbudowano w latach 1804–1806 w stylu baroku józefińskiego, na fundamentach poprzednika, a konsekrował go 4 kwietnia 1825 roku biskup Grzegorz Ziegler. W 1888 roku fasadę przebudowano według projektu Sławomira Odrzywolskiego.

Co zobaczyć

• Kaplica Morsztynów – późnobarokowa kaplica grobowa z lat 1689–1693, ze stiukami włoskiego artysty Baltazara Fontany z 1693 roku. To jeden z elementów, które przetrwały rozbiórkę gotyckiej świątyni.
• Krypta pod kaplicą – eksponowane są tu najcenniejsze zabytki parafii, w tym późnogotycka monstrancja z 1490 roku, fundacja żupnika Jana Borzymowskiego.
• Wolnostojąca dzwonnica – murowana, z końca XVII wieku. Tradycja i parafia wiążą jej fundację z Janem III Sobieskim; dokładna data i okoliczności budowy różnią się w opracowaniach.
• Polichromia – malowidła z 1883 roku autorstwa Józefa Pochwalskiego, odnowione podczas remontu w latach 2001–2012.
• Mury prezbiterium z przyporami – fragment średniowiecznego kościoła, wkomponowany w obecną bryłę.

Ciekawostki

W XVI–XVIII wieku wielicka parafia należała do najzamożniejszych w Polsce. Z kościołem związane były cechy i bractwa górnicze – kopacze, warzycy soli, cieśle i tragarze – a kilku proboszczów wykładało w Akademii Krakowskiej. Skarbiec przetrwał rozbiórkę gotyckiej budowli niemal w całości, dlatego w XIX-wiecznym wnętrzu można dziś oglądać dzieła ze starszego kościoła. W 2024 roku Muzeum Żup Krakowskich pokazało w Zamku Żupnym 140 obiektów z parafialnych zbiorów, na co dzień niedostępnych, m.in. późnogotycki krzyż relikwiarzowy tragarzy z około 1500 roku. W 2025 roku minęło 200 lat od konsekracji obecnej świątyni.

Tripto podpowiada

Kościół stoi przy ul. Zamkowej 7, naprzeciw Zamku Żupnego, około 300 m od wejścia do Kopalni Soli – to dobry przystanek przed zejściem pod ziemię lub po nim. Jest czynną świątynią parafialną, więc wnętrze najlepiej oglądać poza mszami; godziny otwarcia i możliwość wejścia do krypty sprawdź w parafii. Na zewnątrz zwróć uwagę na dzwonnicę i ślady gotyckich przypór przy prezbiterium. Na kościół wystarczy 20–30 minut, a całą okolicę łatwo połączyć ze spacerem po rynku i do tężni solankowej.